Việc cần làm đầu tiên khi con chó già bắt đầu chùn bước trong nhà không nằm ở tủ thuốc mà nằm ở mặt sàn. Hãy đi đúng theo lộ trình con chó đi mỗi ngày — từ chỗ nằm ra cửa, từ cửa vào chỗ ăn, từ chỗ ăn ra chỗ đi vệ sinh — rồi sửa ba thứ trên con đường đó: độ bám của mặt sàn, độ cao của mọi thứ nó phải bước lên hoặc cúi xuống, và độ quen của lối đi. Gạch men bóng là chỗ trượt đầu tiên, bậc thềm cửa là chỗ nó dừng lâu nhất, còn bát ăn đặt sát nền là chỗ nó phải hạ cổ thấp nhất trong ngày. Sửa xong ba chỗ đó, thường bạn sẽ thấy nó đi lại nhiều hơn hẳn, trước khi phải tính tới bất cứ chuyện gì khác.
Tôi bắt đầu bằng cách đi theo con chó của mình, đúng tốc độ của nó, vào lúc nó vừa ngủ dậy. Không phải đi dạo cho vui, mà đi để ghi lại chỗ nào nó dừng. Chó già nằm lâu là chuyện thường, nên tôi không đếm chỗ nó nằm. Tôi đếm chỗ nó dừng lại trước khi bước, chỗ nó phải lấy đà, chỗ bốn chân nó xòe ra.
Tai là thứ chỉ điểm rõ nhất. Trên gạch men khô, móng chó gõ đều "tách tách". Vừa chạm vào chỗ ẩm hoặc một vệt nước, tiếng gõ tắt đi và bạn nghe một tiếng "soạt" ngắn — đó là lúc một chân trượt. Một vòng đi từ đệm ra cửa, bạn đếm được bao nhiêu tiếng "soạt" thì biết nhà mình đang có bấy nhiêu cái bẫy.
Cả vòng đó với tôi chưa đầy một phút. Với con chó mười một tuổi của tôi, nó là một hành trình có ba chỗ phải tính toán.
Cái ngưỡng cửa
Bậc thềm nhà tôi cao chừng hai chục phân, mặt gạch bóng, lại nằm ngay chỗ hắt nước mưa. Trước kia con chó nhảy xuống một cái là xong. Bây giờ nó đứng trên mép, hai chân trước chụm lại, nhìn xuống, rồi lùi.
Cái lùi đó mới là thứ đáng lo. Nó không đau, nó tính. Nó không chắc chân sau sẽ đáp được xuống đâu, nên nó không đi.
Cách sửa rẻ nhất là một cái dốc. Nhưng dốc phải thoải. Một tấm ván ngắn kê từ thềm xuống sân tạo ra một mặt dốc đứng, và với con chó đã ngã một lần, dốc đứng còn đáng sợ hơn cái bậc. Dốc cần đủ dài để độ nghiêng thoải, mặt dốc phải có độ bám, và quan trọng nhất: nó không được xê dịch. Chó già mất niềm tin rất nhanh với thứ gì rung khi nó bước lên.
Nếu không làm dốc được, phương án hai là một bậc trung gian thấp, chắc, kê sát để không trượt. Nhưng bậc trung gian chỉ có tác dụng khi nó cố định. Một cái ghế nhựa kê tạm là một tai nạn đang chờ.
Sàn nhà
Gạch men bóng là mặt sàn phổ biến nhất trong nhà Việt Nam, và cũng là thứ làm chó già trượt nhiều nhất. Không cần trải thảm cả nhà. Chỉ cần trải đúng con đường nó đi: một dải từ chỗ nằm ra cửa, một đoạn trước bát ăn, một đoạn ở chỗ quay đầu.
Coi chừng mép thảm. Thảm rẻ thường bong mép lên sau vài lần giặt, và mép bong chính là bẫy mới bạn vừa tạo ra. Chọn loại có đế cao su, hoặc dán mép xuống.
Mùa mưa thì mọi chuyện nặng hơn. Nền ẩm làm gạch bóng trơn hơn hẳn so với lúc khô, nên thảm chùi chân ở cửa ra vào và một cây lau nhà khô là hai thứ dùng hằng ngày chứ không phải dọn nhà cuối tuần.
Có một thứ hay bị bỏ qua: móng. Móng quá dài chạm đất trước phần đệm thịt, làm bàn chân không bám được, và con chó trượt trên gạch dù sàn có sạch. Cắt móng đều là việc rẻ nhất trong danh sách này. Lông mọc dài che kín đệm thịt cũng gây trượt, nhưng đừng cạo sát — tỉa vừa phải, giữ lại lớp lông làm đệm.
Rồi đến chuyện nền gạch mát. Mùa nắng nóng, chó già rất thích nằm thẳng trên gạch cho mát, và đó lại đúng là chỗ khó đứng dậy nhất. Tôi không cấm nó nằm đó, tôi lót một tấm thảm mỏng không viền ngay chỗ nó hay nằm. Mát vẫn còn, mà chân thì có chỗ bám.
Bát ăn và cái cổ
Bát đặt sát nền buộc con chó phải hạ cổ xuống thấp nhất trong ngày, hai lần một ngày, dồn trọng lượng lên hai chân trước. Với con chó không còn hạ đầu xuống dễ dàng, đó là bữa ăn nó ăn ít dần mà bạn không hiểu tại sao.
Nâng lên khoảng ngang ngực — chỗ xương ức, không phải ngang cổ. Đo bằng mắt: cho nó đứng cạnh bát, đầu chỉ hơi cúi là vừa. Nếu nó phải với tới, hoặc phải ngẩng lên mới ăn được, là bạn nâng quá cao rồi. Nhiều người nâng xong rồi nâng luôn một tầng nữa.
Kệ kê thì đơn giản: thùng nhựa thấp, kệ gỗ, miễn là chắc và không lật khi con chó tì ngực vào. Bát nước cũng vậy. Mùa nắng, chó già thường uống ít hơn chứ không nhiều hơn, và một phần lý do là ngại cúi.
Chỗ nằm
Đệm lý tưởng cho chó già là đệm xốp có thành thấp, đặt cách nền nhà trực tiếp. Thành thấp để nó bước vào, không phải nhảy vào. Đệm dày mà thành cao thì coi như không có.
Ba chỗ không nên đặt: góc nền xi măng lạnh, ngay dưới luồng gió điều hòa thổi thẳng xuống, và chỗ người qua lại. Chó già chịu lạnh kém hơn chó trẻ, kể cả ở miền Nam, nhất là đêm mưa.
Một chi tiết nhỏ mà tôi phải sửa hai lần mới nhớ: đệm trượt trên gạch. Con chó chống chân đứng dậy, cái đệm trôi đi, và nó ngã ngay tại chỗ ngủ. Kê một tấm lót chống trượt dưới đệm là xong.
Cầu thang
Cầu thang thì nên chặn hoặc làm dốc, tùy nhà. Nhưng chặn có một cái giá phải trả: nhiều con chó già vẫn quen lên lầu ngủ cùng chủ. Bị chặn đột ngột, nó cào cửa, kêu, và đứng ở chân cầu thang cả buổi. Cách dung hòa là dời chỗ ngủ xuống dưới, cùng phòng với người, chứ không phải để nó nằm một mình dưới nhà.
Nếu vẫn để nó lên xuống, phải nhớ rằng rủi ro không nằm ở lúc trèo lên mà ở lúc xuống. Và rủi ro lớn nhất không phải cái ngã — mà là con chó bị kẹt trên lầu. Nó lên được, xuống không dám, chủ đi làm cả ngày, và đến chiều thì nó đã nhịn tiểu quá lâu.
Nhấc con chó lên thế nào
Chó già, nhất là chó lớn, cần được nhấc chứ không phải bị kéo. Một tay luồn dưới ngực, một tay đỡ dưới mông, ôm sát vào người, nhấc bằng chân của mình và giữ lưng nó thẳng.
Không nhấc bằng hai chân trước. Chân trước và vai không được thiết kế để chịu toàn bộ trọng lượng cơ thể, và kiểu nhấc đó còn làm cổ bị kéo ngược.
Nếu nhà có hai người thì việc này nhẹ hơn nhiều. Nếu phải làm một mình với con chó hai chục ký, đừng cúi xuống nhấc từ trên cao — ngồi xuống ngang tầm nó rồi mới nâng, lưng mình cũng đỡ hơn.
Ban đêm
Đèn ngủ và một lối đi trống là hai thứ rẻ nhất, hiệu quả nhất, và hay bị quên nhất.
Chó già mắt mờ, tai kém. Ban đêm nó đi bằng trí nhớ đường đi, không phải bằng mắt. Vì vậy bố cục cần giữ nguyên: dép, dây sạc, chân bàn, đồ chơi, chậu cây — dọn khỏi lộ trình. Bạn nhìn thấy trong bóng tối, nó thì không.
Nếu buộc phải dời chỗ nằm hay chỗ bát, hãy dẫn nó đi lại vài lần vào ban ngày, cho nó đi trước, mình đi sau. Việc này nghe có vẻ thừa, nhưng chó học đường đi bằng cách đi, và vài lần lặp lại đủ để nó ghi lại con đường mới.
Chỗ đi vệ sinh là chỗ hay bị bỏ qua nhất. Ban ngày nó ra sân được, ban đêm thì không dám, vì đường ra sân có bậc hoặc tối. Giữ đường đó ngắn, bằng phẳng, có đèn.
Khi nào thì dọn nhà không còn đủ
Nếu con chó kêu khi đứng dậy, run, không đặt chân xuống, sưng khớp, hoặc chùn hẳn trong vài ngày — đó là việc của bác sĩ thú y, không phải việc của thảm và bậc thềm. Dọn nhà là việc làm song song, không thay thế cho việc khám.
Nhưng cũng đừng chờ tới lúc đó mới dọn. Sàn trơn và bậc cao thì con chó khỏe còn trượt được; chó già thì mỗi lần trượt là một lần sợ, và mỗi lần sợ là một lần nó bớt đi lại. Càng ít đi lại càng cứng, càng cứng càng ít đi lại. Cái vòng đó bắt đầu từ nền nhà, không phải từ cái khớp.
Bây giờ, đứng ở cửa nhìn vào, tôi không còn thấy phòng khách nữa. Tôi thấy một con đường: một dải thảm từ đệm ra cửa, một cái dốc thay cho bậc thềm, hai cái bát cao ngang ngực con chó, một ngọn đèn ngủ nhỏ. Không có thứ nào trong đó là đồ dùng cho chó. Chỉ là cái nhà, xếp lại.
