Chăm sóc chó già hiệu quả không nằm ở việc xử lý từng vấn đề khi nó đã lộ ra, mà ở chỗ chỉnh cả nếp sinh hoạt cùng lúc: khẩu phần bớt năng lượng, mỗi lần đi dạo ngắn lại nhưng nhiều lần hơn, chỗ nằm êm và bớt trơn hơn, nhịp khám sức khỏe dày lên khoảng sáu tháng một lần. Những chỉnh đó chỉ có giá trị khi bám vào thứ chủ nuôi tự quan sát được ở nhà — cân nặng, ăn, uống, tiểu, phân, dáng đi, giấc ngủ — và so với chính con chó của mình lúc còn khỏe, chứ không so với con chó khác. Chó lớn thường bước vào tuổi già từ khoảng 7-8 tuổi, chó nhỏ muộn hơn, khoảng 10-11 tuổi, nên việc chỉnh nếp phải bắt đầu sớm hơn phần lớn người nuôi tưởng.
Bạn cứ thử ngồi bệt xuống nền gạch cạnh nó vào một buổi chiều, lòng bàn tay áp lên hông sau. Dưới tay bạn, hai dải cơ hai bên sống lưng mỏng hơn so với năm ngoái, mấy đốt xương chậu nhô lên rõ hơn. Bạn đứng dậy, nó cũng đứng dậy — nhưng chậm hơn nửa nhịp, chân sau đẩy lên trước rồi cả thân mới theo được. Rồi tiếng móng gõ trên gạch cũng khác: nặng hơn, và ở khúc cua vào bếp thì trượt nhẹ một cái.
Ba năm trước tôi đọc ba chuyện đó thành ba vấn đề riêng. Lưng mỏng là chuyện ăn. Đứng dậy chậm là chuyện khớp. Móng trượt là chuyện cắt tỉa. Tôi sửa từng thứ một: thêm đạm vào bữa, thêm thứ bổ khớp, cắt móng ngắn hơn. Vài tuần đầu có vẻ khá hơn, rồi nó lại ì ra như cũ, và tôi lại đi tìm thứ thứ tư để sửa.
Chỗ tôi sai không phải là chọn sai thứ để sửa. Chỗ tôi sai là sửa rời. Con chó già không có bảy vấn đề độc lập; nó có một nếp sống đã lệch, và mọi thứ trong nếp đó đang đẩy nhau: ăn nhiều hơn mức nó đốt được, ít vận động nên cơ teo, cơ teo nên đi lại càng ngại, đi lại ngại nên nằm nhiều trên nền gạch, nằm nền gạch lâu nên sáng ra càng cứng. Sửa một mắt thì ba mắt kia kéo lại.
Ngày tôi đổi cả nếp trong cùng một tuần, mọi thứ khác đi. Bữa ăn bớt chừng một phần mười và chia làm hai; lần đi dạo bốn mươi phút tách thành ba lần mười hai đến mười lăm phút; tấm thảm chống trượt trải ở khúc cua vào bếp và trước cửa; đệm dày hơn được kê lại ở chỗ nó vẫn nhìn thấy người trong nhà; một cuốn sổ nhỏ bắt đầu có chữ. Không có gì to tát. Nhưng khoảng ba tuần sau, cái nhịp đứng dậy bớt chậm hẳn, và tôi thôi đi tìm "thứ thứ tư" nữa.
Bắt đầu sớm hơn bạn nghĩ
Cái mốc tuổi chỉ để biết lúc nào nên bắt đầu nhìn, không phải để dán nhãn. Chó lớn, cỡ 25kg đổ lên, thường được tính là già từ 7-8 tuổi. Chó nhỏ, tầm dưới 10kg, thường 10-11 tuổi mới vào vùng đó. Nhưng cơ thể thì không chờ tới mốc: trao đổi chất chậm lại, cơ teo dần, khớp cứng hơn sau mỗi giấc ngủ dài, lông mỏng đi, và khả năng chịu nóng yếu hẳn.
Con chó 8 tuổi không tự nhiên thành con chó yếu. Nó chỉ vừa tới ngưỡng mà nếp cũ — khẩu phần của con chó 4 tuổi, bài đi dạo của con chó 4 tuổi, chỗ nằm của con chó 4 tuổi — bắt đầu không còn khớp nữa.
Bốn thứ đổi cùng lúc
Khẩu phần: bớt năng lượng, không bớt đạm
Đây là chỗ hiểu sai phổ biến nhất. Chó già cần ít calo hơn, nhưng nhu cầu đạm gần như giữ nguyên, thậm chí cần chú ý hơn vì cơ đang mất dần. Cắt đạm là cách nhanh nhất để nó gầy kiểu teo cơ — gầy mà vẫn yếu, chứ không phải gầy mà nhẹ nhõm.
Cách tôi làm: giảm lượng mỗi bữa khoảng một phần mười trước, chia thành hai bữa nếu trước đó chỉ ăn một bữa, rồi theo dõi bằng tay và bằng cân chứ không bằng cảm giác. Sờ xương sườn: thấy được nhưng không nhô rõ. Nhìn từ trên xuống: còn thấy eo. Nhìn ngang: bụng hơi hóp lên. Nếu chó gầy đi trong khi ăn vẫn vậy, đó không phải dấu hiệu khẩu phần đúng — đó là lý do để đưa đi khám.
Còn nếu chó đã có bệnh nền, khẩu phần là việc của bác sĩ thú y, không phải việc tự chỉnh ở nhà.
Đi dạo: cắt độ dài, không cắt số lần
Con chó già không cần nghỉ. Nó cần đi ít hơn mỗi lần và đi nhiều lần hơn. Một lần 40 phút thành ba lần 12-15 phút. Ngắn, đều, và dừng trước khi nó mỏi chứ không phải sau khi nó mỏi.
Vài thứ đi kèm: đi sáng sớm và chiều muộn, tránh nắng gắt giữa trưa vì chó già tản nhiệt kém hơn. Chọn nền cỏ, nền đất thay vì bê tông hấp nóng. Thời gian để nó ngửi cũng tính là vận động, nên đừng kéo nó đi cho hết vòng. Và đừng bế nó qua hết cầu thang — cơ chỉ giữ được khi còn phải dùng.
Chỗ nằm: nền gạch không còn là bạn
Nền gạch men mát nên chó thích, nhưng nằm lâu trên đó thì sáng dậy cứng hơn, nhất là mùa mưa. Đệm dày vừa phải, chừng một gang tay, đủ êm để đỡ khuỷu và hông, nhưng không sâu quá vì chó già đứng lên khó. Đệm quá mềm, lún sâu còn khó đứng dậy hơn cả nền cứng.
Chỗ nằm nên ở nơi không có gió lùa trực tiếp nhưng vẫn thoáng, gần chỗ uống nước, và ở chỗ nó nhìn thấy người trong nhà. Chó già ngủ nhiều hơn, nên chỗ ngủ là nơi nó ở phần lớn thời gian trong ngày.
Thêm hai thứ nhỏ hay bị quên. Móng: móng dài làm chó đi trượt, mà trượt thì nó càng ngại đi, nên cần cắt ngắn thường xuyên hơn lúc trẻ. Và thảm chống trượt ở những khúc cua, chỗ nó hay quay đầu, chỗ sàn dễ ướt.
Nhịp khám: sáu tháng một lần
Mốc một năm một lần của chó trưởng thành không còn phù hợp. Chó già thường nên khám khoảng sáu tháng một lần, và nên khám lúc đang khỏe để có mốc so sánh. Khi đi khám, mang theo cân nặng gần nhất và cuốn sổ theo dõi — bác sĩ sẽ hỏi đúng những thứ đó.
Cuốn sổ bảy dòng
Tôi ghi bảy thứ, mỗi ngày một dòng ngắn: cân nặng, ăn, uống, tiểu, phân, dáng đi, giấc ngủ. Cân thì một tuần một lần cũng đủ, cùng giờ, cùng điều kiện — buổi sáng, trước khi ăn. Sáu thứ còn lại ghi theo cảm nhận trong ngày.
Cái quan trọng không phải con số tuyệt đối mà là đường nền của chính nó. Nếu bình thường nó uống hết một bát nước mỗi ngày mà hôm nay hai bát, đó mới là thứ đáng để ý. Nếu bình thường nó ngủ 14 tiếng và hôm nay cũng 14 tiếng, con số đó vô nghĩa nếu đem so với con chó nhà hàng xóm.
Sổ không cần đẹp. Một ghi chú trong điện thoại cũng được, miễn là luôn cùng một chỗ và mở ra được khi cần.
Mấy chỗ dễ sai
- Cắt khẩu phần thấy rõ trong vài tuần để "cho nhẹ bụng" — rồi mất cơ, mà cơ đã mất thì không lấy lại nhanh được.
- Cho nghỉ hoàn toàn vì "già rồi". Nghỉ nhiều làm khớp cứng thêm, không làm khớp khá hơn.
- Đổi thức ăn đột ngột. Chó già nhạy với thay đổi hơn chó trẻ, kể cả thay đổi tốt.
- So nó với chính nó lúc 4 tuổi, hoặc với con chó khác. Đường nền mới là thứ để so.
- Gán mọi thứ cho tuổi. Có những thứ trông như "già thì phải vậy" nhưng lại là lý do chính đáng để đưa đi khám.
Khi nào thì gọi bác sĩ
Danh sách này để biết lúc nào gọi, không phải để tự xử ở nhà:
- Sụt cân rõ trong khi vẫn ăn uống bình thường.
- Uống nhiều và tiểu nhiều hơn hẳn, đột ngột.
- Bỏ ăn quá một ngày, hoặc ăn ít kéo dài vài ngày.
- Khập khiễng không đỡ sau vài ngày nghỉ ngơi hợp lý.
- Đứng dậy không nổi, hoặc trượt ngã nhiều lần trong nhà.
- Thở nhanh khi đang nằm nghỉ.
- Nôn hoặc tiêu chảy kéo dài hơn một ngày.
Chó già xuống sức nhanh hơn chó trẻ, nên chờ thêm vài ngày để xem sao thường là lựa chọn đắt hơn.
Chăm chó già không khó ở từng việc. Khó ở chỗ giữ cho các việc đi cùng nhịp với nhau, và nhịp đó lấy từ con chó trước mặt bạn chứ không lấy từ sách. Bạn đặt tay lên hông sau của nó mỗi tuần một lần. Bạn biết nó mỏng đi hay dày lên, biết nó đứng dậy nhanh hơn hay chậm hơn. Đó là thứ bạn có mà không bác sĩ nào có thay bạn được.
