Với một con chó già còn khỏe mạnh, ăn nhạt chỉ tốt khi "nhạt" nghĩa là bỏ muối, bỏ mắm, bỏ hạt nêm và bỏ đồ ăn thừa của người. Còn nếu "nhạt" bị hiểu thành cắt thịt, cắt đạm, chỉ để lại cơm với rau thì đó là cách nhanh nhất để con chó mất cơ, yếu chân sau rồi ăn ít hơn nữa. Vấn đề thật của phần lớn chó già trong nhà không nằm ở chỗ mặn hay nhạt, mà ở chỗ bát ăn vẫn được đong y nguyên như hồi nó còn ba tuổi: năng lượng tiêu hao đã giảm mà khối lượng thức ăn thì không. Việc cần làm trước tiên là giữ chất lượng đạm, giảm số lượng, và lấy bàn tay đặt lên sườn con chó làm thước đo thay cho con số bát cố định.
Chiều nào cũng vậy. Sân gạch còn giữ nắng tới gần sáu giờ, tôi bưng bát cơm trộn thịt băm ra hiên, đặt trước mũi con già đang nằm nghiêng. Nó ngửi một cái, thở ra một hơi dài, rồi quay mặt vào vách. Bát cơm nguội dần trên nền, ruồi bắt đầu lượn.
Trong đầu tôi lúc đó chỉ có đúng một câu: chắc tại thịt. Già rồi thì phải ăn nhạt.
Phải mấy bữa như vậy tôi mới chịu ngồi xuống và làm việc lẽ ra phải làm từ đầu — đặt hai bàn tay lên người nó. Tôi lần từ gáy xuống, qua hai bên lồng ngực, xuống hõm eo, rồi tới hai cục xương hông. Xương sườn nổi tới mức không cần ấn, chỉ trượt nhẹ là đếm được từng khấc. Sống lưng gồ lên. Hõm eo lõm sâu.
Con chó này không dư cân. Nó đang thiếu. Vậy mà tôi đang tính cắt thêm thịt của nó.
Đặt tay lên sườn trước khi nghĩ tới mặn hay nhạt
Cách kiểm tra tôi giữ tới giờ, mỗi tuần một lần, lúc con chó đứng yên và thở bình thường. Hai bàn tay trượt dọc hai bên lồng ngực, ấn nhẹ. Nếu cảm giác giống sờ mu bàn tay mình — gồ ghề, xương nhô rõ — thì đang thiếu. Nếu giống sờ lòng bàn tay, êm và có một lớp đệm mỏng — thì vừa. Còn nếu phải ấn lún xuống mới tìm thấy xương sườn thì đang dư.
Rồi nhìn bằng mắt. Đứng phía sau, nhìn dọc thân con chó: chỗ eo phải thon vào sau lồng ngực chứ không phình ra. Nhìn ngang: bụng phải hơi hướng lên, không xệ xuống ngang hàng với ức.
Cuối cùng sờ hai bên đùi. Chó già rất hay teo cơ đùi, nên đùi lép đi trong khi cái bụng vẫn mềm. Nếu chỉ nhìn cái bụng, bạn sẽ tưởng nó vẫn ổn. Đặt tay lên đùi thì biết ngay.
Bàn tay cho kết quả, con số thì không. Cân mỗi tháng một lần cũng tốt — bồng con chó lên cân rồi trừ đi cân nặng của mình — nhưng cái cân cho bạn biết chuyện gì đang xảy ra với tổng thể, còn bàn tay cho bạn biết chuyện gì đang xảy ra với cơ.
Hai chữ "nhạt" bị trộn vào nhau
Người nuôi ở mình hay nói câu: già rồi, cho ăn nhạt cho nhẹ thận. Câu đó có hai nửa, và chỉ một nửa đúng.
Nửa đúng là chuyện gia vị. Bữa ăn của con chó không cần muối, không cần mắm, không cần hạt nêm, không cần nước kho thịt. Chó không cần thêm mặn để thấy ngon. Bỏ hẳn mấy thứ đó là việc nên làm — nhưng nên làm cho mọi lứa tuổi, không phải đợi tới lúc nó già mới bắt đầu.
Nửa sai là chuyện đạm. Hiểu "nhạt" thành bớt thịt, cơm nhiều hơn, rau nhiều hơn, thỉnh thoảng một miếng gan cho có vị. Nghe thì nhẹ nhàng, nhưng với một con chó còn khỏe, đó là ăn thiếu chất đúng vào giai đoạn cơ thể nó mất cơ nhanh nhất.
Một con chó nhỏ dưới chừng mười ký thường được coi là vào tuổi già quanh bảy, tám tuổi. Chó lớn trên hai mươi lăm ký có khi đã vào dưỡng lão từ năm, sáu tuổi. Mấy con số đó chỉ để biết lúc nào cần bắt đầu để ý, chứ không phải để tự ý đổi khẩu phần.
Thứ cần giảm là số lượng, không phải chất
Con chó già ngủ nhiều hơn, đi bộ ngắn hơn, và ở xứ nóng thì nó còn nằm vì trời bức nữa. Cùng một bát ăn đủ cho con chó ba tuổi chạy ngoài sân cả buổi chiều có thể dư với con chó bảy tuổi chỉ đi vòng quanh hiên. Chỉ trong một mùa, chênh lệch đó đủ để lên một lớp mỡ ở eo.
Mỡ đó không nằm im. Nó đè lên khớp háng, khớp gối, lên mấy đốt sống vốn đã mòn. Con chó đau thì nằm nhiều hơn, tiêu hao ít hơn, và nếu bát ăn vẫn giữ nguyên thì vòng xoáy cứ thế siết lại.
Tôi làm ngược thứ tự. Trước hết giữ nguyên phần đạm, chỉ bớt lại phần cơm và tổng lượng. Sau đó theo dõi bằng tay mỗi tuần. Nếu sườn vẫn nổi rõ thì tôi tăng lại, chứ không cố giữ một bát cố định chỉ vì đã quen đong như vậy mười năm nay.
Đạm chất lượng cho một con chó khỏe không cần gì cầu kỳ: thịt nạc, cá, trứng, thịt gà bỏ da. Với con chó đã có bệnh nền — thận, tim, gan — thì câu chuyện khác hẳn, và người quyết định lượng đạm phải là bác sĩ thú y sau khi khám và xét nghiệm, không phải một bài mách nhau trên mạng. Ăn nhạt tự phát ở nhóm này có thể gây hại thật, nhưng chiều ngược lại cũng vậy: tự cắt đạm của một con chó khỏe chỉ vì nghe nói thận yếu là làm hại nó bằng một cách khác.
Miệng, răng, và chuyện đổi món
Con chó bỏ ăn thường không phải vì chán vị. Nó bỏ ăn vì đau miệng.
Há miệng nó ra xem. Lợi có đỏ sậm không, có mảng bám vàng nâu chạy dọc chân răng không, có cái răng nào lung lay không. Chó già nhai một bên, rơi vãi cơm, hôi miệng, ăn chậm rồi bỏ dở — đó là chuyện của răng, không phải chuyện của khẩu vị. Đổi sang hạt mềm không giải quyết được cái răng đau; nó chỉ kéo dài thêm vài bữa ăn được trong khi ổ viêm vẫn còn đó.
Song song với việc đi khám, có vài thứ giúp được ngay. Hạt khô ngâm nước ấm cho mềm, ngâm vừa đủ một bữa và cho ăn liền vì hạt ngâm để lâu rất dễ ôi. Cắt nhỏ miếng thịt. Trộn thêm chút nước cho dễ nuốt. Kê bát cao lên một chút nếu con chó có vẻ khó chịu khi cúi đầu xuống.
Còn về nhịp ăn: hai tới ba bữa nhỏ trong ngày hợp với hệ tiêu hóa của chó già hơn một bữa thật lớn. Ăn một bữa lớn dễ đầy, dễ nôn sau ăn, và cơ thể cũng khó lấy hết dưỡng chất. Khi đổi sang loại thức ăn mới — dù là hạt, pate hay đồ nấu — thì trộn dần trong khoảng một tuần, mỗi ngày tăng một chút phần mới, chứ đừng thay phắt. Bụng chó già đổi thức ăn đột ngột là đi lỏng, mà đi lỏng vài ngày thì sụt cân rất nhanh.
Nước sạch để ở hai, ba chỗ quanh nhà cũng quan trọng không kém bữa ăn. Chó già thường ngại đi xa chỗ nằm, nên bát nước đặt ngay cạnh ổ của nó mới là bát nước nó sẽ uống.
Mỗi tuần một lần, đặt tay lên
Từ hôm đó tới giờ, việc tôi làm đều nhất không phải là đong bát ăn, mà là đặt tay lên sườn con chó mỗi cuối tuần. Có tuần sờ thấy nhô hơn thì bữa sau tôi thêm. Có tuần thấy êm quá thì tôi bớt. Nghe thì thiếu khoa học, nhưng nó chính xác hơn cái bát tôi đong bằng mắt.
Điều tôi hiểu ra sau mấy bữa cơm nguội trên nền gạch: nhạt đúng nghĩa là bỏ gia vị, không phải bỏ chất. Con chó già không cần bát cơm nhạt hơn. Nó cần bát cơm nhỏ hơn, miếng thịt vẫn còn, và một bàn tay chịu đặt lên sườn nó mỗi tuần để biết mình đang đi đúng hay sai. Con số trên bao bì hay số bát quen thuộc chỉ là điểm khởi đầu. Con chó mới là thứ trả lời.
Có những chuyện vượt ra ngoài khẩu phần, và lúc đó đừng cố xoay xở ở bát ăn: sụt cân liên tục dù vẫn ăn, bỏ ăn hẳn hai ngày, nôn nhiều, tiêu chảy kéo dài, uống nước bất thường, đứng dậy không nổi. Mấy dấu hiệu đó không phải chuyện nhạt hay mặn giải quyết được.
