Chó già vẫn tắm và chải lông được, chỉ là phải đổi hẳn cách làm: chia việc chăm sóc thành nhiều lần ngắn và đều đặn hơn, thay vì gói gọn trong một buổi tắm, sấy, cắt móng, vệ sinh tai như hồi chó còn sung sức. Con chó không còn tự với tới lưng, mông và bàn chân, nên mấy vùng đó mặc định là việc của bạn. Còn cái ẩm của khí hậu Việt Nam quyết định tần suất, và khâu sấy quyết định gần như toàn bộ phần còn lại.
Tôi ngồi bệt xuống nền gạch sau hiên, con chó nằm nghiêng bên cạnh, duỗi cái chân sau ra cho đỡ mỏi. Tôi đưa lược qua lưng nó, tới khoảng sau bả vai thì khựng lại: một nút lông to bằng đốt ngón tay, cứng và khô. Ngày trước, tới đoạn đó là nó tự quay đầu lại, liếm, gặm, gỡ ra. Lần này nó chỉ nằm im, thở ra một hơi dài, mắt vẫn nhắm. Tôi ngồi gỡ từng sợi một, và hiểu ra rằng đây không phải chuyện nó lười. Nó không còn với tới.
Từ hôm đó tôi bỏ hẳn ý nghĩ "chải cho xong một lượt". Đổi lại thành: mỗi lần chỉ làm một vùng, mười phút, rồi thôi.
Chỗ con chó không còn với tới
Nó vẫn liếm được ngực, chân trước, hai bên hông. Thứ nó bỏ dở là lưng trên, mông, mặt trong đùi, khe giữa các ngón và quanh hậu môn. Đó cũng đúng là những chỗ nút lông hay hình thành, vì lông chết nằm lại lâu ngày mà không ai gỡ.
Cách tôi làm: để chó nằm nghiêng trên một tấm khăn mỏng thay vì bắt nó đứng. Chó già đứng lâu là mỏi, nhất là khi khớp hông đã kém, và nó sẽ tự ngồi xuống giữa chừng, kéo theo cả nút lông chưa gỡ xong. Nằm nghiêng thì nó chịu đựng lâu hơn nhiều.
Tôi chải bằng lược răng thưa trước để xem chỗ nào rối, rồi mới tới lược răng mảnh. Gặp nút lông thì không kéo thẳng từ gốc ra, làm vậy chó đau và lần sau nó trốn. Tôi tách nút ra bằng hai ngón tay, gỡ từ đầu ngoài của nút vào dần, mỗi lần một ít. Nút nào bết cứng quá thì để hôm sau, tắm xong lông mềm rồi gỡ tiếp.
Chải cũng là lúc sờ da. Đây là lúc tôi phát hiện mấy cục u nhỏ, vết đỏ, vảy da, và phân bọ chét đen li ti. Không phải để tự xử lý, mà để biết đường nói với bác sĩ thú y khi đưa đi khám định kỳ.
Ba tuần hay bốn tuần?
Bình thường, tắm ba tới bốn tuần một lần bằng sữa tắm dành riêng cho chó là đủ. Tắm dày hơn thì lớp dầu tự nhiên trên da và lông bị rửa trôi, da càng khô, lông càng xơ, và mùi càng dễ quay lại nhanh hơn. Chó già càng nhạy với chuyện này.
Nhưng ở Việt Nam thì giữa hai lần tắm vẫn cần lau. Mùa mưa, đi ra vườn về là bàn chân và phần bụng dưới đã ẩm. Tôi dùng một chiếc khăn nhúng nước âu ấm vừa cổ tay, vắt cho gần khô, lau bốn bàn chân, khe ngón, phần bụng và vùng sau. Lau xong sấy lại chỗ đó. Việc này mất hai phút và giải quyết phần lớn mùi, không cần tắm cả con.
Mấy thứ tôi học được sau vài lần làm hỏng:
Nước phải âu ấm. Nước máy mùa mưa ở nhiều nơi lạnh tới mức con chó run lên trước cả khi ướt hết lưng, và run thì dễ dẫn tới cảm lạnh.
Chỗ tắm phải chống trượt. Một tấm thảm nhựa lỗ hoặc khăn xù lót đáy chậu là đủ. Chó già mà trượt chân một lần là lần sau nó chống cự bằng cả sức lực còn lại.
Nếu chân sau yếu, tôi luồn một chiếc khăn lớn xuống dưới bụng, hai đầu cầm ở hai tay để đỡ nửa người sau trong lúc xả nước. Đỡ như vậy nó không phải chống bằng hai chân sau.
Nước không được lọt vào tai. Tôi để đầu nó hơi cúi xuống, dùng ca hoặc vòi chảy nhẹ, tránh xả thẳng vào vùng đầu.
Và tôi không tắm vào buổi tối. Tắm buổi tối trong mùa ẩm là gần như chắc chắn phần lông dưới bụng, khe đùi và khe ngón còn ẩm tới sáng hôm sau.
Khâu quyết định là khâu sấy
Chó già điều hoà thân nhiệt kém hơn, da mỏng hơn, và không còn lớp mỡ dưới da dày như trước. Một con chó ướt ngồi trước quạt trong buổi chiều mưa thì dễ run, và run xong thường là ngứa, gãi, rồi mẩn đỏ.
Tôi thấm bằng khăn khô trước, thấm theo kiểu ép xuống chứ không chà xát, làm hai tới ba khăn cho tới khi lông không còn nhỏ nước. Sau đó mới tới máy sấy tóc để mức nóng thấp nhất, cách da khoảng một bàn tay, và tay còn lại luôn đặt giữa luồng gió và da con chó. Nếu tay mình thấy nóng thì da nó cũng thấy nóng.
Mấy chỗ sau đây dễ còn ẩm nhất, và cũng là chỗ hay sinh chuyện:
- mặt trong đùi và khe giữa hai chân sau
- khe các ngón chân
- dưới bụng, sát đường giữa
- hai bên nách
- dưới vòng cổ và quanh vết hằn của dây cổ
- mặt trong hai vành tai
- chỗ đuôi, ngay dưới gốc đuôi
Tôi sấy tới khi luồn tay vào vuốt ngược lông mà thấy ấm khô, không mát. Chậm hơn mong muốn, nhưng đây là khâu không nên cắt bớt. Cả buổi tắm của con chó già ở nhà tôi thường gói trong khoảng hai mươi tới ba mươi phút, tính cả lúc sấy.
Một trường hợp cần cân nhắc: nếu con chó sợ tiếng máy sấy tới mức run rẩy cả người hoặc cố giật ra, tôi thà để nó trong phòng kín, lau kỹ bằng khăn, rồi bật quạt ở mức nhẹ đặt cách xa. Khô chậm hơn nhưng không làm nó hoảng. Hôm nào lạnh và ẩm quá thì tốt nhất là hoãn tắm, chỉ lau người, đợi hôm nắng hơn.
Tiếng móng gõ trên nền gạch
Chó già đi ít hơn, ít chạy trên đường nhựa hay sân đất, nên móng không được mài mòn tự nhiên. Móng dài không chỉ là chuyện thẩm mỹ. Nó làm con chó phải dồn trọng lượng về phía sau bàn chân, dáng đi đổi, và trên nền gạch trơn thì rất dễ trượt.
Tôi kiểm tra móng mỗi ba tới bốn tuần, cùng ngày với kiểm tra tai. Dấu hiệu đơn giản nhất là tiếng gõ lộp cộp trên nền gạch khi nó đi lại trong nhà; nếu nghe rõ, móng đã dài. Dấu hiệu thứ hai: nhìn từ bên cạnh bàn chân, móng nằm chạm xuống sàn thay vì hơi chếch lên.
Với móng đen, tôi không cắt một nhát dài. Tôi cắt từng lát mỏng, xem mặt cắt: khi bắt đầu thấy một chấm xám nhạt ở giữa là đã gần tới phần có mạch máu, dừng lại. Có lần tôi cắt lỡ, con chó rụt chân và tôi mất cả tháng sau mới lấy lại được lòng tin của nó với cái kìm. Nên nếu không chắc, cứ cắt một ít, hai tuần sau cắt tiếp.
Móng phụ ở mặt trong chân trước hay bị bỏ quên nhất, và nó dài nhanh hơn tưởng tượng vì không chạm đất bao giờ.
Chó già thường không đủ kiên nhẫn cho cả bốn chân một lúc. Tôi làm một hoặc hai chân một ngày, thưởng bằng miếng ăn nhỏ sau mỗi chân. Nếu móng bị nứt, cong vào trong, hoặc con chó giật mạnh khi chạm vào thì dừng lại và hỏi bác sĩ thú y.
Tai và mắt: chỉ chạm tới phần nhìn thấy được
Với tai, tôi chỉ lau phần tai ngoài mà mắt thường nhìn thấy được và những nếp gấp ngay cửa tai. Một miếng bông mềm, thấm chút dung dịch vệ sinh tai cho chó, lau theo một chiều, mỗi tai một miếng bông riêng. Không dùng tăm bông, không đưa gì vào trong ống tai, vì làm vậy dễ đẩy chất bẩn vào sâu hơn và có thể làm xước ống tai.
Ở chó già, ráy tai có thể ra ít hơn hoặc khô hơn, nên tôi không lau mỗi ngày. Khoảng một lần một tuần, hoặc lúc nào thấy thò ra chút ráy ở vành tai.
Những thứ khiến tôi gọi bác sĩ thú y thay vì tự làm tiếp: mùi hôi nặng ở tai, ráy đen hoặc chảy dịch, tai đỏ, con chó lắc đầu liên tục hoặc cào mãi một bên tai, hoặc kêu khi bị chạm vào gốc tai.
Với mắt, tôi chỉ lau phần đuôi mắt và mí mắt bằng bông thấm nước sạch, mỗi mắt một miếng riêng, lau từ trong ra ngoài. Chó già hay có một lớp mờ xanh như sương trong con ngươi, đó là chuyện tuổi tác chứ không phải thứ điều trị tại nhà. Nhưng mắt chảy dịch dính, màu vàng hoặc xanh, mắt đỏ, mí sưng, hoặc con chó nheo mắt mãi một bên thì không phải chuyện lau là xong. Đó là lúc đưa đi khám.
Chia nhỏ ra, đừng cố làm hết một buổi
Cái tôi muốn nói nhất là chuyện này: đừng giữ lịch cũ. Hồi trẻ, một buổi chiều là đủ cho tắm, sấy, cắt móng, vệ sinh tai. Với con chó già, nhồi hết vào một buổi là cách nhanh nhất để nó gắn việc chăm sóc với sự mệt mỏi, rồi tới lần sau bạn vừa lấy khăn ra là nó đã bỏ đi chỗ khác.
Lịch hiện tại ở nhà tôi xoay vòng như vậy: chải lông ba tới bốn lần một tuần, mỗi lần mười phút; lau chân và vùng sau mỗi lần đi ra ngoài về vào mùa mưa; tắm ba tới bốn tuần một lần; một tuần lau tai, tuần sau làm móng, tách ra chứ không gộp.
Giữ thứ tự cố định. Con chó già dựa vào quen lệ nhiều hơn con chó trẻ. Nếu mỗi lần đều bắt đầu từ việc chải lưng rồi mới tới chân, nó biết cái gì sắp tới và ít giằng hơn.
Và biết dừng. Nếu nó thở dốc khác thường, nằm bẹp xuống giữa chừng, hoặc cố bò đi thì hôm đó hết. Với chó già, mười phút làm xong một vùng tốt hơn ba mươi phút làm xong cả con mà hai hôm sau nó trốn.
Có một điều tôi vẫn luôn hỏi bác sĩ thú y trước khi tự quyết: nếu con chó đang có bệnh tim, khớp nặng, hoặc da đang có vấn đề cần theo dõi, thì việc tắm tại nhà có còn phù hợp hay không, và tần suất nên thế nào. Đó là câu hỏi mà người ngoài cuộc không trả lời thay được.
