Chó con được tiêm phòng mũi đầu khi 6 đến 8 tuần tuổi, các mũi trong loạt cơ bản cách nhau khoảng 3 đến 4 tuần, và phải chờ thêm 1 đến 2 tuần sau mũi cuối của loạt đó thì mới được coi là có miễn dịch đầy đủ. Mũi dại đi riêng, thường bắt đầu từ khoảng 3 tháng tuổi. Tẩy giun thì ngược lại, bắt đầu rất sớm, khoảng 2 tuần tuổi. Còn “khi nào được ra ngoài” không có một ngày cố định để khoanh tròn trên lịch: chó con được bế ra ngoài từ những ngày đầu tiên, nhưng chỉ được thả chân xuống đất công cộng và gặp chó lạ sau khi loạt tiêm cơ bản đã xong và đã hết thời gian chờ. Giữa hai mốc đó là bốn đến sáu tuần mà gần như mọi thứ bạn muốn làm với con chó đều phải xếp lại và làm theo cách khác.
Trong tay bạn lúc này là một tờ sổ tiêm nhỏ, gấp đôi, mực xanh. Sau buổi đầu tiên nó sẽ có một dòng. Tôi từng cầm một tờ như thế mà trên đó chỉ ghi đúng hai chữ “đã tiêm” — không ngày, không tên thuốc, không hẹn mũi sau. Con chó khi đó khoảng bảy tuần. Cả loạt tiêm rơi vào vùng mờ: không ai biết mũi đó là mũi gì, còn hiệu lực hay không, có phải tiêm lại từ đầu hay không. Bác sĩ thú y chỉ vào tờ giấy và hỏi đúng một câu: “Ngày nào?”
Từ đó tôi ghi ba thứ và không bao giờ ghi tắt: ngày tiêm, tên thuốc, ngày hẹn kế tiếp. Tờ sổ bọc trong bao nilon, vì để trong túi áo suốt mùa mưa thì mực lem sau hai tuần. Không có nó, bạn không có gì cả: không bằng chứng, không mốc, không có gì để nói với bác sĩ ngoài trí nhớ của bạn.
Tẩy giun chạy trước, tiêm phòng chạy sau
Điều đầu tiên nhiều người hiểu ngược: tẩy giun không phải làm sau khi tiêm, mà làm trước, và làm sớm hơn nhiều. Chó con bắt đầu tẩy giun từ khoảng 2 tuần tuổi, lặp lại mỗi 2 tuần cho đến khoảng 8 đến 12 tuần, rồi chuyển sang mỗi tháng một lần cho đến 6 tháng tuổi. Ở tuổi đó chó con nặng chưa đầy một ký, nên thuốc tẩy giun phải chia theo cân nặng chứ không theo viên. Bác sĩ sẽ cân trước, rồi mới bẻ viên thuốc.
Còn tiêm phòng lại không thể bắt đầu từ lúc mới sinh, dù đó là lúc bạn lo nhất. Chó con nhận kháng thể từ sữa đầu của chó mẹ trong những giờ đầu, và lớp kháng thể đó bảo vệ nó trong vài tuần đầu. Nhưng chính lớp đó cũng sẽ cản trở vắc-xin nếu tiêm quá sớm. Đó là lý do loạt tiêm bắt đầu vào khoảng 6 đến 8 tuần, khi kháng thể mẹ đã yếu dần: sớm hơn thì vô ích, muộn hơn thì có một khoảng trống không ai che.
Ba tuần ở giữa mới là chỗ khó
Đây là phần mà tôi nghĩ ít người nói đủ. Chó con có một cửa sổ học hỏi rất ngắn, kéo dài từ khoảng 3 tuần đến 16 tuần tuổi. Trong khoảng đó nó quyết định cái gì là bình thường: tiếng xe máy, tiếng trẻ con, bàn tay người lạ, tiếng còi, mùi chợ, tiếng chó sủa. Những gì nó không gặp trong giai đoạn này thì sau này rất khó bù, và thường bù bằng sợ hãi.
Nhưng đúng khoảng thời gian đó lại là lúc cơ thể nó chưa có bảo vệ đầy đủ. Hai chuyện chồng lên nhau, và cách gỡ không phải là chọn một trong hai, mà là tách “ra ngoài” thành hai việc khác nhau: đi trên mặt đất công cộng là một việc, còn tiếp xúc với thế giới là việc khác.
Việc bạn được làm: bế chó đi chợ, cho ngồi trong lồng xe máy, đứng ở góc sân nhà nhìn xe qua lại, ngồi ở hiên nhà nghe tiếng mưa. Cho người trong nhà bế, cho khách đến chơi bế — miễn là rửa tay và đổi dép trước khi vào nhà. Sân riêng, nền gạch, không có chó lạ đi ngang. Nếu nhà có chó lớn đã tiêm đầy đủ và không thả rông, cho hai con chơi chung trong sân là được.
Việc chưa được làm: thả chó con xuống vỉa hè, công viên, sân chung cư, lối vào chợ. Không cho ngửi qua khe cổng một con chó lạ. Không cho uống chung chén nước với chó khác. Không đặt nó xuống nền nhà thú y rồi để nó tự bò. Những chỗ đó không xấu, chỉ là chỗ mà chó lạ đã đi qua.
Tôi nhớ có lần đứng ở cổng, con chó con trong tay, và một con chó thả rông ngoài đường đi ngang. Nó chỉ đi ngang thôi, cách hai mét. Nhưng nếu lúc đó tôi đặt con chó con xuống đất thì mọi thứ đã khác. Khoảng cách hai mét đó là toàn bộ khác biệt giữa một buổi chiều bình thường và mấy tuần sau đó.
Mũi thứ hai, mũi thứ ba, rồi mũi dại
Loạt tiêm cơ bản thường gồm hai đến ba mũi, cách nhau khoảng 3 đến 4 tuần. Mũi đầu rơi vào 6 đến 8 tuần, mũi hai vào khoảng 9 đến 12 tuần, mũi ba (nếu loại vắc-xin dùng cần) vào khoảng 12 đến 16 tuần. Con số chính xác không quan trọng bằng khoảng cách: đúng ba đến bốn tuần, không tự rút ngắn, không tự kéo dài.
Mũi dại đi đường riêng, thường bắt đầu từ khoảng 3 tháng tuổi, và nhắc lại hằng năm hoặc theo đúng loại thuốc đã dùng. Ở nhiều nơi, đây là mũi mà giấy tờ hỏi tới khi bạn đăng ký nuôi chó hoặc cần mang chó đi xa. Sổ tiêm dại thường là một tờ riêng, không nằm chung với sổ tiêm phòng cơ bản, nên đừng nhét nó vào đâu đó rồi quên.
Và mũi cuối của loạt cơ bản không phải là ngày con chó được bảo vệ. Phải chờ thêm 1 đến 2 tuần nữa. Tôi hay tính ngược: nếu bạn muốn con chó chạm chân xuống đất vào một ngày nào đó, thì mũi cuối phải xong trước đó ít nhất hai tuần.
Hai mươi bốn giờ sau mũi tiêm
Phần này thuộc về lịch tiêm, không phải về cách chăm chó ốm. Sau mũi tiêm, trong 24 giờ đầu, vài thứ là bình thường: chó hơi lừ đừ hơn mọi ngày, ăn ít hơn một chút, chỗ tiêm hơi sưng và đau khi sờ vào, người hơi nóng. Để nó nằm chỗ quen, cho uống nước đầy đủ, tối đó đừng rủ nó chơi kéo co.
Những thứ không bình thường thì cần gọi bác sĩ thú y ngay, không chờ qua đêm: mặt sưng lên, mẩn ngứa khắp người, thở nhanh hoặc khó thở, nôn nhiều lần liên tục, đi lỏng nhiều lần, run rẩy rồi nằm bẹp không dậy nổi. Tôi để số điện thoại của phòng khám ghi luôn ở bìa sổ tiêm, vì lúc cần thì không ai còn bình tĩnh để lục danh bạ.
Khi lịch bị trễ
Có những lần bạn không giữ đúng được. Chó con đang đi lỏng, nhà có việc, trời mưa cả tuần không ra khỏi cửa. Khi đó tờ sổ làm đúng việc của nó: nó cho biết đã tiêm được bao nhiêu, vào ngày nào, còn thiếu mũi nào. Có ngày tháng rõ ràng thì bác sĩ mới quyết được nên tiêm tiếp mũi kế hay bắt đầu lại, và quyết định đó phụ thuộc vào khoảng cách đã trễ bao lâu cùng tuổi của con chó. Đây không phải thứ để tự đoán. Điều duy nhất bạn nên mang theo là tờ sổ đã ghi đủ, vì thiếu ngày tháng thì khả năng phải làm lại từ đầu cao hơn hẳn.
Ngày đầu tiên được thả chân xuống đất
Sau khi mũi cuối của loạt cơ bản đã qua 1 đến 2 tuần, hãy bắt đầu bằng những chỗ chắc chắn nhất: nền gạch quanh nhà, con đường bê tông khô trước cổng, sân của nhà quen. Buổi đầu nên ngắn, mười đến mười lăm phút, và bạn nên bế chó qua những chỗ có phân chó hoặc vũng nước đọng. Không cần kéo dài. Cái con chó nhận được trong buổi đầu không phải là vận động, mà là một tờ giấy trắng vừa được viết dòng đầu tiên: ngoài đường là chỗ này, tiếng này, mùi này, và chủ vẫn ở bên cạnh.
Sau đó thì chuyện ve rận bắt đầu, và chuyện đó tính từ ngày nó đi trên đất chứ không tính từ ngày nó sinh. Nhưng đó là câu chuyện khác.
Nhìn lại theo tuần
- Tuần 2: tẩy giun lần đầu, sau đó lặp lại mỗi 2 tuần
- Tuần 6 đến 8: tiêm mũi 1, vẫn tiếp tục tẩy giun 2 tuần một lần
- Tuần 8 đến 12: tẩy giun xong giai đoạn hai tuần, chuyển sang mỗi tháng; tiêm mũi 2
- Tuần 12 đến 16: mũi 3 nếu loại vắc-xin cần; bắt đầu tính chuyện mũi dại từ khoảng 3 tháng tuổi
- Sau mũi cuối loạt cơ bản 1 đến 2 tuần: bắt đầu cho đi bộ dưới đất, chỗ khô, thời gian ngắn
- Từ 2 đến 6 tháng tuổi: tẩy giun mỗi tháng một lần
- Mũi dại: nhắc lại hằng năm, hoặc theo đúng loại thuốc đã dùng
Bạn cứ dán tờ này lên tường, cạnh tờ sổ tiêm.
Điều tôi muốn nói cuối cùng là: câu hỏi “khi nào được ra ngoài” nghe như hỏi một ngày, nhưng thật ra là hỏi một trình tự. Chó con không chờ đủ tuổi để ra ngoài — nó đi qua từng mốc, và mỗi mốc mở thêm một chút: từ trong nhà, ra hiên, ra sân riêng, rồi ra đường. Bốn đến sáu tuần chờ đó không phải là thời gian bị mất. Nếu bạn dùng đúng, đó là khoảng thời gian con chó học được nhiều thứ nhất về thế giới, mà chân vẫn chưa chạm vào chỗ nào có chó lạ đi qua.
