Không có một con số cố định nào đúng cho mọi con chó con. Lượng ăn mỗi ngày phải tính theo tuần tuổi của con chó và cỡ trưởng thành dự kiến của giống, rồi chia nhỏ theo số bữa: khoảng bốn bữa một ngày cho đến 8–10 tuần tuổi, ba bữa từ hai đến ba tháng, và hai bữa từ bốn đến sáu tháng trở đi. Tổng lượng trong ngày lấy từ bảng trên bao bì làm điểm xuất phát, nhưng thứ quyết định cuối cùng không phải con số in trên bao bì — mà là bàn tay sờ vào sườn con chó.
Sáng nào cũng vậy, quanh quẩn sáu giờ, tôi nghe tiếng móng chân lộp cộp trên nền gạch rồi một cái mõm ướt húc vào bắp chân. Bạn đứng cạnh tôi, tay cầm ca nhựa đong gạo, mắt nhìn cái bát inox đã đặt sẵn dưới đất từ tối qua. Trong đầu bạn lúc đó chỉ có một câu: đổ bao nhiêu thì đủ. Và con chó thì không giúp được gì — con nào cũng diễn cái vẻ sắp chết đói, kể cả con vừa ăn xong hai tiếng trước.
Tôi từng trả lời câu hỏi này bằng cân. Cân điện tử để bàn, đặt cái rổ nhựa lên, bấm tare, đặt con chó con vào. Một tuần một lần, ghi số vào cuốn sổ nhỏ để trên nóc tủ. Ba tuần đầu, con số nhảy lên đều đều và tôi thấy mình làm đúng. Đến tuần thứ tư tôi mới nhận ra: tôi cân đúng, đong đúng, mà vẫn cho ăn sai — vì tôi giữ nguyên khẩu phần của tuần trước.
Con số không nằm trên bao bì, nó nằm ở tuần tuổi
Một con chó con đốt năng lượng trên mỗi ký cân nặng nhiều hơn hẳn một con chó trưởng thành. Nhưng cái tỉ lệ đó không đứng yên, nó tụt dần theo từng tháng. Đây là chỗ gần như ai cũng hiểu sai lần đầu.
Khẩu phần vừa đủ cho con chó hai tháng tuổi sẽ thành quá nhiều khi nó năm tháng. Không phải vì bạn đong sai, mà vì chính con chó đã đổi. Nếu bạn giữ nguyên nắm thức ăn cũ từ tháng thứ hai đến tháng thứ năm, cái bụng sẽ tròn lên trước khi bạn kịp nhận ra, và với giống lớn thì cân nặng dư ở giai đoạn này còn kéo theo chuyện khớp về sau.
Nên tôi không nghĩ theo kiểu "một ngày bao nhiêu gam". Tôi nghĩ theo kiểu: tuần này nó bao nhiêu tuần tuổi, sang tuần tuổi mới thì chỉnh lại. Nhịp chỉnh của tôi thường rơi vào hai đến bốn tuần một lần trong mấy tháng đầu, chứ không phải mỗi ngày. Chỉnh ít mà đều thì dễ theo hơn là đổi xoành xoạch rồi chẳng nhớ mình đang cho ăn mức nào.
Số bữa: bốn, ba, rồi hai
Cái này thì khá rõ và ít tranh cãi. Dạ dày chó con còn nhỏ, không chứa được nhiều một lúc, mà bộ máy tiêu hóa thì chưa ổn định. Chia nhỏ là cách để nó hấp thu được hết mà không quá tải.
- Từ lúc cai sữa đến khoảng 8–10 tuần tuổi: bốn bữa một ngày.
- Từ hai đến ba tháng: ba bữa một ngày.
- Từ bốn đến sáu tháng trở đi: hai bữa một ngày, và giữ hai bữa suốt phần đời còn lại cũng chẳng sao.
Tôi hay đẩy bữa cuối lên sớm, cách giờ đi ngủ ít nhất một tiếng, và cho con chó đi vệ sinh sau bữa khoảng hai mươi đến ba mươi phút. Không phải vì kiến thức gì cao siêu, mà vì nếu cho ăn sát giờ ngủ thì đêm đó bạn sẽ thức dậy dọn. Chuyện ăn uống và chuyện vệ sinh nó dính vào nhau, tính luôn một lượt cho nhẹ đầu.
Cỡ trưởng thành quyết định con chó đi qua bảng nhanh hay chậm
Đây là phần mà tôi thấy ít người nói tới, trong khi nó là thứ quyết định khẩu phần của bạn trong suốt năm đầu.
Một con giống rất nhỏ, ví dụ Chihuahua hay Phốc sóc, lúc 8 tuần tuổi đã đi được một quãng khá dài trên con đường tới cân nặng trưởng thành. Còn một con giống lớn — Becgie, Golden, hay mấy giống khổng lồ — lúc 8 tuần mới chỉ đang ở vạch xuất phát. Cùng một cái bảng in trên bao bì, cùng một cách đọc, nhưng hai con chó này đi qua các dòng của bảng với tốc độ hoàn toàn khác nhau.
Hệ quả thực tế: với giống nhỏ, bạn phải chỉnh khẩu phần thường xuyên hơn, vài tuần một lần, vì mỗi lần cân lên là một lần nhảy cấp. Với giống lớn, khẩu phần tăng nhanh hơn nhiều về con số tuyệt đối, và cám dỗ lớn nhất là cho ăn dư vì thấy con chó lớn nhanh quá. Tôi đã từng nghĩ lớn nhanh là tốt. Không hẳn. Với giống lớn, tăng trưởng vừa phải trong năm đầu mới là điều nên nhắm tới, còn thúc cho nó to nhanh thì phần thiệt nằm ở bộ khung.
Giống lớn cũng ở lại với thức ăn dành cho chó con lâu hơn — thường tới khoảng 12–18 tháng với giống rất lớn, còn giống nhỏ có thể chuyển sang thức ăn duy trì quanh 9–12 tháng, khi đã gần chạm cân trưởng thành. Mốc này phụ thuộc vào giống cụ thể, nên nếu bạn không chắc, cứ hỏi bác sĩ thú y đang theo con chó của bạn.
Còn một chuyện nữa về nhãn bao bì: thức ăn dành cho chó con phải được ghi là cho giai đoạn tăng trưởng (growth) hoặc cho mọi giai đoạn sống (all life stages). Thức ăn duy trì cho chó trưởng thành không mang đủ dưỡng chất mà một con đang lớn cần. Dòng chữ đó thường nằm chỗ nhỏ xíu, dưới đáy bao bì, chẳng ai đọc. Tôi đọc.
Lấy tổng trong ngày rồi chia ra
Cách tôi làm gọn trong ba bước.
Một, tra bảng trên bao bì để lấy tổng lượng cho một ngày, dựa theo cân nặng hiện tại và tuổi của con chó. Nếu bao bì có cột theo cân nặng trưởng thành dự kiến thì dùng cột đó, sát hơn.
Hai, lấy tổng đó chia cho số bữa. Ví dụ cho dễ hình dung: nếu bảng ghi khoảng 180 g một ngày và bạn đang cho ba bữa, thì mỗi bữa rơi vào khoảng 60 g.
Ba, cân một lần bằng cân nhà bếp rồi đánh dấu vào cái ca nhựa. Sau đó bạn đong bằng mắt cũng được, miễn là cái ca đã được đánh dấu đúng. Trong tuần đầu thì nên cân thật, đừng ước lượng, vì tay mình chưa quen mắt.
Tôi không để thức ăn cả ngày trong bát. Với chó con thì để cả ngày là tự làm khó mình: không biết nó ăn ít đi vì mệt hay vì no, và việc dạy đi vệ sinh đúng chỗ cũng rối hơn. Bữa nào hết bữa đó, khoảng mười lăm phút rồi dẹp.
Kiểm tra bằng tay, không bằng bảng
Bảng trên bao bì không biết con chó của bạn chạy ngoài vườn cả buổi hay nằm trong căn hộ máy lạnh. Nên tôi luôn kiểm tra thêm bằng hai động tác, làm cùng lúc sau khi tắm xong hoặc lúc con chó đứng yên.
Vuốt tay dọc theo lồng ngực, ấn nhẹ. Nếu thấy rõ từng xương sườn nhưng không nhô lên cấn tay, đó là mức tôi muốn. Nếu phải ấn mạnh mới tìm thấy thì hơi dư. Nếu nhìn đã thấy xương thì hơi thiếu.
Nhìn từ trên xuống, dáng con chó phải thu vào ở eo, phía sau xương sườn, tạo thành một đường cong nhẹ. Sờ thêm hai bên xương chậu, không nên lộ gồ.
Cái hay của cách này là nó đúng cho mọi giống, mọi cỡ, mọi nhà. Cái dở là nó đòi bạn phải thật sự sờ chứ không chỉ liếc qua. Tôi biết mình dễ tự lừa: nhìn con chó thấy mập mạp là tưởng khỏe.
Giống rất nhỏ: vấn đề không phải ít hay nhiều, mà là khoảng cách
Chó con giống rất nhỏ có một điểm yếu riêng: nó không giữ được đường huyết ổn định qua những khoảng cách bữa quá dài. Đó là lý do vì sao với những con này, tôi ưu tiên số bữa nhiều và mỗi bữa nhỏ, chứ không dồn lại thành hai bữa to cho tiện.
Nếu con chó con của bạn lả đi, run rẩy, đi đứng loạng choạng, thì đó không còn là chuyện khẩu phần nữa. Đó là chuyện phải gọi bác sĩ thú y ngay, không phải chuyện tôi tự xử ở nhà bằng cách đổ thêm thức ăn.
Đổi thức ăn thì đổi trong một tuần
Phân lỏng ở chó con rất hay đến từ việc đổi thức ăn đột ngột. Cái bụng non chưa kịp thích nghi, và bạn thì mất cả tuần dọn dẹp, còn con chó thì sụt cân.
Cách tôi làm: trộn dần trong khoảng bảy ngày. Ba ngày đầu, ba phần cũ một phần mới. Ba ngày sau, nửa cũ nửa mới. Rồi ba phần mới một phần cũ. Sau đó mới đổi hẳn.
Và một điều tôi học được sau vài lần tự làm rối mình: đừng đổi thức ăn cùng lúc với việc tẩy giun hay tiêm phòng. Nếu hôm đó con chó có vấn đề gì, bạn sẽ chẳng biết là do đâu. Tách ra, mỗi thứ một tuần.
Nếu phân lỏng kéo dài, kèm bỏ ăn, nôn, hoặc con chó lừ đừ, thì việc đó thuộc về phòng khám. Tôi dừng lại ở đây, không đi xa hơn.
Bánh thưởng, đồ ăn thừa và bát nước
Đây là chỗ mà rất nhiều người tính đúng hết rồi vẫn cho ăn dư. Miếng bánh thưởng lúc dạy ngồi, miếng thịt vụn lúc ngồi ăn cơm — tất cả đều phải nằm trong tổng lượng của ngày hôm đó, không phải cộng thêm lên trên. Tôi thường giữ phần ăn vặt trong khoảng một phần mười tổng lượng trong ngày, phần còn lại là thức ăn chính. Vượt cái mức đó thì khẩu phần chính phải cắt xuống, chứ không thể cả hai.
Nước thì luôn có, không cần đợi đến bữa. Chó con uống nhiều, nhất là mùa nắng, và mùa nắng thì tôi thay nước hai lần một ngày chứ không để nguyên từ sáng tới tối. Bát nước đặt xa bát thức ăn một chút, để nó không vục cả hai cùng lúc.
Một chuyện nhỏ nữa: bữa lớn xong thì để con chó nghỉ, đừng thả cho chạy nhảy, vật nhau ngay. Người lớn trong nhà tôi hay quên khoản này nhất, vì thấy chó con sung quá là nổi hứng chơi.
Cuốn sổ nhỏ
Nếu bạn chỉ giữ được một thói quen sau khi đọc hết bài này, tôi chọn cuốn sổ.
Ghi bốn thứ: hôm nay bao nhiêu tuần tuổi, cân nặng, tổng lượng thức ăn trong ngày, và phân thế nào. Bốn dòng, mất chưa tới một phút. Sau ba tuần, bạn sẽ thấy con chó của mình có quy luật riêng, và bạn sẽ thôi tra cứu mỗi sáng — vì bạn đã có dữ liệu của chính nhà mình.
Sang mùa nắng, tôi để ý con chó ăn kém hơn vào giữa trưa, nên dồn bữa vào sáng sớm và chiều mát. Sang mùa mưa thì ngược lại, tôi phải để ý bát ăn không bị ẩm hay có kiến. Mấy chuyện đó không có trong sách, chỉ có trong sổ của mình.
Nên quay lại câu hỏi lúc sáu giờ sáng, khi bạn đứng cầm ca thức ăn: câu trả lời không phải là một con số bạn nhớ thuộc lòng. Nó là một cái lịch — tuần tuổi quyết định số bữa, cỡ trưởng thành quyết định bạn chỉnh nhanh hay chậm, bảng trên bao bì là điểm khởi đầu, và bàn tay bạn trên lồng ngực con chó là thứ chốt lại. Cái lịch đó sẽ đổi vài lần trong năm đầu. Bạn không cần nhớ nó, bạn chỉ cần ghi nó ra.
