Tắm chó con quá nhiều sẽ lấy đi lớp dầu tự nhiên giữ ẩm cho da, và cái giá phải trả là da khô, bong vảy, ngứa — con chó gãi nhiều hơn, lông xỉn đi, chứ không hề sạch hơn. Một chú chó con khỏe mạnh có thể tắm từ khoảng tám tuần tuổi, với điều kiện tắm ở chỗ kín gió, nước ấm vừa và làm khô hẳn trước khi cho ra ngoài; còn số lần tắm nên tính theo loại lông và cách sống chứ không theo lịch cố định. Tai, mắt, móng cũng vậy: chúng nên là vài phiên ngắn, nhẹ, lặp lại đều đặn, chứ không phải một trận vật lộn mỗi tháng một lần.
Tôi vẫn nhớ buổi tối đầu tiên tắm cho con chó con chín tuần tuổi của mình. Bạn hãy hình dung chỗ tôi đứng: nền gạch nhà tắm lạnh, một xô nước ấm ngang cổ tay, một cái ca nhựa, hai chiếc khăn bông, và trên đầu là cây quạt trần vẫn quay vù vù vì tôi quên tắt. Con chó con ướt nhẹp nằm gọn trong lòng bàn tay tôi, run lẩy bẩy. Mười phút sau nó đã khô và ngủ ngon lành. Nhưng chừng ba tuần sau, lưng nó lấm tấm vảy trắng và nó gãi nhiều hơn hẳn. Điều tôi học được không nằm ở chai dầu tắm nào: với chó con, khô hẳn quan trọng hơn sạch, và sự bình tĩnh quan trọng hơn sự kỹ lưỡng.
Tám tuần tuổi, và điều kiện thật sự nằm ở hơi ấm
Người ta hay hỏi chó con mấy tháng thì tắm được. Câu trả lời thật ra không nằm ở con số, mà ở việc con chó giữ được hơi ấm hay không. Một chú chó con khỏe mạnh, ăn uống bình thường, khoảng tám tuần tuổi là có thể tắm được. Nhiều người vẫn chờ qua mũi tiêm phòng đầu tiên — không phải vì nước là thứ gì đó nguy hiểm, mà vì lúc đó con chó đã lớn hơn một chút, giữ nhiệt tốt hơn, và thường thì thời tiết cũng thuận hơn.
Nếu chó con đang mệt, đang tiêu chảy, đang sốt, có vết loét trên da, hoặc chưa tiêm mũi nào, thì bỏ qua chuyện tắm và hỏi bác sĩ thú y trước. Nhiều người cũng tránh tắm sát ngày tiêm, thường chờ khoảng một tuần sau mũi tiêm cho chắc.
Còn khi đã tắm thì cái bạn cần chuẩn bị không phải dầu tắm, mà là một căn phòng kín gió. Đóng cửa sổ. Tắt quạt. Tắt máy lạnh nếu phòng không kín. Nước chỉ cần ấm vừa, thử bằng mặt trong cổ tay chứ đừng thử bằng bàn tay vì tay mình quen chịu nóng hơn. Mực nước thấp, ngang ngực chó con là đủ. Dùng ca nhựa múc nước đổ nhẹ lên lưng thay vì xả thẳng bằng vòi sen — vòi sen dễ làm nước vào tai, vào mũi, và tiếng nước xối cũng làm chó con hoảng. Tránh tuyệt đối phần đầu, để dành phần mặt cho khăn ướt.
Cả quá trình ướt nên gói trong vài phút. Chó con mất nhiệt rất nhanh khi lông dính nước, và run là dấu hiệu đầu tiên. Nếu thấy nó run, co lại, tai và bàn chân lạnh, thì xong rồi — nhấc ra, quấn khăn, đừng cố gội cho hết.
Khô hẳn, không phải khô bề mặt
Khăn bông thấm được rất nhiều nước, nên ép và vò nhẹ khắp người trước đã. Sau đó mới tới máy sấy, để chế độ ấm nhẹ, cầm xa, di chuyển liên tục, tuyệt đối không dí vào mặt hay vào tai. Chỗ cần kiểm tra kỹ nhất là nách, bẹn, bụng dưới và kẽ ngón chân — đó là những nơi ẩm lâu nhất và cũng là nơi mình dễ bỏ qua nhất. Dùng mu bàn tay áp vào da để kiểm: nếu vẫn còn cảm giác mát ẩm thì sấy tiếp. Xong xuôi, giữ chó con trong phòng ấm thêm hai mươi, ba mươi phút rồi mới cho ra sân.
Mùa lạnh miền Bắc thì nên tắm vào buổi trưa, lúc nắng lên, tuyệt đối không tắm buổi tối. Những hôm mưa phùn, ẩm cả ngày, nhiều người bỏ hẳn chuyện tắm và chỉ lấy khăn ấm lau người. Cách đó ổn: lau bằng khăn ấm không rút dầu xuống tận da như tắm, ẩm ướt cũng qua nhanh hơn.
Ở độ ẩm Việt Nam, tắm nhiều không làm chó thơm hơn
Mùa mưa miền Nam hay mưa phùn miền Bắc, nhà ẩm, chó cũng có mùi. Phản xạ đầu tiên là tắm nhiều hơn. Nhưng tôi để ý thấy phần lớn cái mùi đó không đến từ bụi bẩn trên lông, mà từ tai, từ miệng, từ lớp lông tơ bên dưới còn ẩm, hoặc từ chỗ nằm. Và càng ẩm thì lông càng lâu khô ở tận da, nhất là với chó có lông hai lớp.
Nên tắm nhiều hơn trong mùa mưa thường làm vảy da và ngứa tăng lên, chứ không giải quyết được mùi. Tần suất tắm phụ thuộc vào loại lông và cách sống. Một con lông ngắn, sống trong nhà, đi dạo bằng dây dắt, có thể bốn đến sáu tuần mới cần tắm một lần, có con tám tuần vẫn ổn. Một con hay lội nước, lăn bùn, ngủ ngoài sân, hoặc lông dài có lông tơ dày, thì hai đến ba tuần là hợp lý. Chó con nên nằm ở nhóm thưa hơn, vì da và lông còn đang ổn định.
Giữa hai lần tắm, cái bạn cần là bàn chải và một chiếc khăn ấm ẩm để lau chân, bụng, mông. Tắm hằng tuần cho chó con là nguồn gốc của rất nhiều ca da khô, ngứa mà tôi từng thấy, và lý do rất dễ hiểu: da không bao giờ có đủ thời gian để tái tạo lại lớp dầu của nó.
Bốn đến tám tháng: cái bàn chải quan trọng hơn cái xô
Khoảng từ bốn đến tám tháng, lông chó con nhường chỗ cho lông trưởng thành. Trong mấy tuần đó, thứ lông cần là bàn chải, không phải nước. Chải vài phút mỗi ngày sẽ kéo lớp lông tơ chết ra ngoài, kéo dầu men theo sợi lông, và giữ cho không khí lưu thông sát da.
Tắm không lấy được lông chết. Nước và dầu tắm ép nó nằm bẹp xuống sát da, chỗ đó dễ vón lại, giữ ẩm và gây ngứa. Cho nên trong giai đoạn thay lông, nếu con chó có mùi hoặc trông bụi, thường chỉ cần chải rồi lau bằng khăn ẩm là xong; để dành lần tắm cho hôm nào nó bẩn thật. Cũng trong giai đoạn này, móng có vẻ mọc nhanh hơn và tai tiết ráy nhiều hơn một chút — tranh thủ kiểm cả hai trong lúc đang ngồi chải.
Tai khỏe thì không cần đổ gì vào
Mỗi tuần một lần, ngồi xuống, vén tai lên, nhìn vào bên trong và ngửi. Tai khỏe thì da hồng nhạt, hơi khô hoặc chỉ có một lớp ráy mỏng, mùi nhẹ đến mức gần như không nhận ra. Cái tai đó không cần đổ bất cứ thứ gì vào.
Đổ dung dịch vào ống tai khỏe là cách đẩy ráy và bụi vào sâu hơn, đồng thời giữ ẩm trong ống tai — đúng điều kiện để sinh chuyện. Cũng đừng dùng tăm bông ngoáy sâu: tăm bông đẩy chất bẩn vào trong và có thể làm tổn thương màng nhĩ.
Sau khi tắm hoặc sau khi chó lội nước, chỉ lau khô phần mình nhìn thấy được: một miếng vải khô hoặc một cục bông gòn ở ngay cửa ống tai, lau nhẹ, rồi thả cho nó lắc đầu. Cú lắc đầu làm nốt phần việc còn lại.
Những thứ cần đưa đi khám chứ không phải cần lau nhiều hơn: mùi vẫn còn sau một ngày, có dịch sẫm màu, chó lắc đầu liên tục, gãi mãi một bên tai, tai đỏ hoặc sưng, hoặc kêu khi mình chạm vào gốc tai. Lúc đó lau nhiều hơn chỉ che mất vấn đề và làm da càng khó chịu.
Mắt: một miếng vải ướt sạch, vuốt một chiều
Mắt chó vốn tự làm sạch khá tốt. Một chút gỉ ở khóe trong lúc vừa ngủ dậy là bình thường. Lau bằng khăn ướt sạch, vuốt từ khóe trong ra ngoài, đừng chà qua chà lại trên nhãn cầu. Dùng một góc khăn cho một mắt, góc khác cho mắt còn lại — nếu không thì mình chỉ đang chuyển thứ này từ mắt này sang mắt kia.
Chó mặt phẳng, mắt lồi thường chảy nước mắt và để lại vệt nâu dưới mắt nhiều hơn. Đó là chuyện giải phẫu, không phải bệnh. Nhưng nếu dịch cứ quay lại sau vài ba ngày lau, dịch đặc màu vàng xanh, mắt nhắm tịt, lòng trắng đỏ hoặc mờ đục, hoặc con chó dí mắt xuống nền nhà, thì đó không còn là chuyện vệ sinh nữa.
Móng: cắt ít một, dưới ánh sáng tốt
Dấu hiệu dễ nghe nhất là tiếng lộc cộc trên nền gạch khi chó con đi lại. Nghe được tiếng đó nghĩa là móng đã chạm đất và dài rồi. Nên kiểm móng cách vài tuần một lần. Móng chó con mỏng, tủy móng nằm sát đầu móng, nên cách an toàn là cắt thật ít một, nhiều lần, chứ không phải một nhát sâu.
Ánh sáng quan trọng hơn bạn tưởng. Làm việc này cạnh cửa sổ buổi chiều, hoặc dưới một ngọn đèn, với ngón chân kẹp giữa ngón tay mình, chứ đừng ngồi ở góc tối. Với móng sáng màu, bạn nhìn thấy rõ phần tủy hồng và dừng lại trước đó một hai milimét. Với móng sẫm màu, cắt từng lát mỏng rồi nhìn mặt cắt: lõi trắng ngà, hơi phấn, vẫn còn an toàn; khi bắt đầu thấy một chấm sẫm xuất hiện ở giữa thì dừng.
Nếu lỡ cắt vào tủy thì cũng không phải thảm họa. Lấy khăn sạch ép chặt, giữ vài phút, nói giọng bình thường, đừng mắng. Nó chảy máu hơi nhiều rồi sẽ cầm. Nếu ép mãi mà không cầm thì gọi bác sĩ thú y.
Trước khi kìm cắt xuất hiện, hãy tập cho chó con quen bàn chân: một hai tuần, mỗi tối chạm và bóp nhẹ giữa các ngón, mỗi lần một chân, xong thì thưởng. Đến lúc kìm xuất hiện, con chó đã quen tư thế đó rồi. Lần cắt đầu tiên chỉ nên làm vài cái móng rồi dừng, đừng làm hết bốn chân trong một buổi. Đi bộ trên nền bê tông cũng giúp mài móng, nhưng mùa nắng phải đi sớm hoặc muộn vì nền đường nóng bỏng chân.
Ba phút, và kết thúc trước khi con chó mất bình tĩnh
Cả nguyên tắc gói lại thành một câu: mỗi phiên chỉ làm một việc. Làm lúc chó con đang buồn ngủ, sau khi đi dạo hoặc sau khi chơi mệt. Làm tai và mắt trên bàn hoặc trên đùi mình, đừng làm dưới nền nhà vì nó sẽ chạy. Lót một tấm chống trượt dưới chân nó. Nói nhỏ. Kết thúc bằng một thứ nó thích.
Hai đến ba phút là trọn một phiên với chó hai tháng tuổi. Cố làm cho hết mọi thứ trong một buổi là cách tạo ra một con chó né tránh bàn tay người khi chạm vào đầu suốt nhiều năm sau. Nếu nó đang giãy và kêu, dừng lại, mai làm tiếp. Tai trái hôm nay, tai phải mai, chẳng có gì xấu xảy ra cả.
Nhịp sinh hoạt của tôi đại khái thế này. Hằng ngày: lau mắt nếu cần, chải vài phút vào mùa thay lông, chạm vào bàn chân. Mỗi tuần: kiểm tai bằng mắt và mũi. Hai đến bốn tuần: kiểm móng. Tắm: khi nào bẩn thật, và với chó con thì đừng dày hơn ba bốn tuần một lần. Chỗ nằm và nền nhà thì giặt thường xuyên, phơi nắng cho khô — phần lớn mùi nằm ở đó.
Khi nào thì đặt câu hỏi cho bác sĩ thú y
Tắm thì hoãn được. Cắt móng thì hoãn được. Nhưng có mấy thứ không nên chờ. Tai có mùi mãi không hết, có dịch sẫm màu, chó gãi hoặc lắc đầu liên tục. Mắt chảy dịch quay lại sau một hai ngày lau, mắt nhắm, đỏ hoặc mờ. Da đỏ, có vết loét, rụng lông thành từng mảng, hoặc chó gãi đến chảy máu. Tình trạng ngứa tệ hơn sau mỗi lần tắm. Và với một con chó con đang tiêu chảy, bỏ ăn, sốt, hoặc chưa tiêm phòng, thì đừng tắm — hỏi bác sĩ thú y trước.
Còn lại, đa số những buổi vệ sinh của chó con chỉ nên kéo dài vài phút, trong một căn phòng kín gió, với một người nói giọng bình thường. Cây quạt trong nhà tắm của tôi giờ luôn tắt trước khi tôi bước vào. Và mỗi lần con chó đứng dậy khỏi nền gạch, tiếng móng gõ lộc cộc chính là lời nhắc duy nhất tôi cần.
