Với khí hậu Việt Nam — nắng gắt kéo dài, độ ẩm cao, mưa dầm nhiều tháng — thì chó ta, chó Phú Quốc và chó Bắc Hà là nhóm hợp khí hậu nhất, và chúng thường khớp với nhà vườn, nhà bán đô thị hơn phần lớn giống nhập. Lý do không nằm ở chuyện "yêu chó Việt", mà nằm ở cơ thể: bộ lông, cách tản nhiệt, sức chịu nắng mưa và tập tính đã được chọn lọc qua nhiều đời sống ngoài trời trong chính điều kiện này. Ba nhóm này cũng không giống nhau: chó ta là cả một vùng biến thiên rộng, Phú Quốc nghiêng về nước và lãnh thổ, Bắc Hà là con chó sinh ra cho vùng cao lạnh. Chọn đúng, vì vậy, là chọn theo nơi bạn sống và cách bạn sống, chứ không theo tiếng tăm.
Bạn cứ thử đứng ở sân gạch nhà tôi lúc mười một giờ trưa tháng Tư. Chân đất thì nóng rát, không khí đặc quánh, tiếng ve kêu ong ong. Con chó ta nằm bẹp xuống nền, bụng áp sát gạch, bốn chân duỗi thẳng, thở chậm và dài, mắt lim dim. Cách đó hai mét, trong bóng hiên, con Poodle mà nhà bên gửi sang mấy hôm nằm thở hồng hộc, lưỡi thè dài, cứ vài phút lại bò dậy uống nước. Cùng một cái sân, cùng một nhiệt độ, hai cơ thể phản ứng khác hẳn nhau.
Tôi không kể chuyện này để nói con nọ hơn con kia. Tôi kể vì đó là bài học đầu tiên tôi học được khi nuôi chó ở cái xứ này: khí hậu không phải bối cảnh xung quanh con chó, nó nằm trong chính con chó. Bộ lông, cái mõm, đôi tai, cách nó tìm chỗ nằm, giờ nó ăn, giờ nó ngủ — tất cả đều là kết quả của việc tổ tiên nó đã sống ở đâu.
Chó ta: một vùng biến thiên, không phải một giống theo giấy tờ
Nói "chó ta" là nói về một landrace — một nhóm chó làng được giữ qua nhiều đời, không có chuẩn giống, không có giấy tờ, nhưng có chung một kiểu sống. Trong cùng một xóm, bạn sẽ thấy con nặng tám ký, con nặng hai mươi ký. Lông vàng, lông vện, lông đen, có con đốm trắng ở ngực. Tai có con dựng, có con cụp nửa. Vì thế, chọn chó ta thì đừng chọn theo "giống", hãy nhìn thẳng vào con chó trước mặt và nhìn con mẹ của nó — kích thước con mẹ là dự báo tốt nhất mà bạn có.
Cái bạn có thể trông cậy ở hầu hết chó ta thì lại rất thực dụng: chịu nóng tốt, tiêu hóa bền, ít nhạy cảm khi thức ăn thay đổi. Tôi đã đổi từ cơm trộn cá khô sang hạt khô rồi quay lại cơm, con chó ta nhà tôi chỉ hơi lỏng phân một buổi, trong khi một con chó nhập khác trong xóm nằm bỏ ăn hai ngày. Chúng cũng tự điều chỉnh rất rõ: giữa trưa thì chui xuống gầm chạn, gốc chuối, chỗ nào có bóng và nền đất mát; sáng sớm với chạng vạng mới là giờ chạy nhảy.
Nhược điểm thì cũng thật. Không đoán trước được kích thước lúc bắt chó con. Bản năng đuổi bắt mạnh. Và sủa nhiều. Nhà nào có gà vịt thì phải dạy từ sớm, đừng để nó tự "học" một lần rồi quen mùi.
Chó Phú Quốc: xoáy lưng, nước, và lãnh thổ
Dấu dễ nhận nhất là dải lông mọc ngược chạy dọc sống lưng. Một số con có thêm xoáy ở hai bên vai — đó là biến thiên bình thường, không nói lên sức khỏe hay đẳng cấp gì. Trong cùng một ổ cũng có con không có xoáy; chuyện thường, không phải lỗi.
Điều khiến tôi nể nhóm này là nước. Thả xuống ao, nó tự biết bơi, bơi xa, lên bờ phủi nước rồi đi tiếp như chưa có gì. Nhà nào có mương, ao, vườn rộng thì đây là con chó phát huy đúng chỗ. Bù lại, bản năng săn rất mạnh: chuột, gà con, mèo lạ đều là mục tiêu. Và lãnh thổ thì chặt — nó nhớ ranh giới nhà, sủa và chặn người lạ ngay ở cổng.
Với người lạ, Phú Quốc thường dè chừng hơn chó ta. Nếu bỏ qua giai đoạn làm quen lúc ba đến sáu tháng, con chó lớn lên sẽ thành con chó cắn khách. Nhà phố không có nước vẫn nuôi được, nhưng phải bù bằng cách dẫn đi bộ và cho vận động mỗi ngày, nếu không nó tự tạo việc bằng cách cắn phá sân.
Chó Bắc Hà: bộ lông sinh ra cho cái rét, không phải cho cái ẩm
Bắc Hà gốc vùng cao phía bắc: thân to, xương nặng, lông dày, tai cụp, đuôi cuộn. Ở Lào Cai, Hà Giang thì đó là con chó đúng — chịu rét rất tốt, leo dốc khỏe, làm bạn với người cả ngày trên nương. Xuống đồng bằng rồi vào miền Nam, bộ lông dày thành ra vấn đề: nó giữ nhiệt, mà hơi ẩm thì đọng lại sát da. Kết quả thường thấy là nóng bức, thở nặng, rồi nấm da và viêm da, nặng nhất vào mùa mưa.
Nếu bạn ở miền Nam hoặc miền Trung mà vẫn muốn nuôi Bắc Hà, đây là những việc tôi thấy bắt buộc:
- Chỗ nằm cao, thoáng, có bóng râm cả ngày. Đừng để nó nằm trên nền xi măng hứng nắng lúc trưa.
- Chải lông thường xuyên để lấy bớt lông tơ, và tỉa mỏng lông vào đầu mùa nóng.
- Tắm xong phải sấy khô, kỹ nhất là vùng ngực, bẹn và trong tai. Tai cụp cộng với ẩm là chỗ ở lý tưởng của nấm.
- Mùa mưa, kiểm tra da mỗi tuần, nhất là dưới cổ và hai bên hông.
So với Poodle và Corgi: so công chăm, đừng so ngoại hình
Poodle
Lông xoăn, gần như không rụng — nghe rất hấp dẫn. Nhưng lông xoăn ôm sát da, gặp độ ẩm cao của Việt Nam thì đó chính là chỗ giữ ẩm. Muốn đẹp và khỏe, bạn phải tỉa lông định kỳ và chải hằng ngày; bỏ vài tuần là lông bết, da đỏ, ngứa. Tai cụp dài cũng dễ viêm ống tai. Thêm nữa, đây là giống chó làm việc, cần vận động và cần được chơi. Nhốt cả ngày trong nhà thì nó chuyển sang sủa và gặm đồ đạc.
Corgi
Lông hai lớp, thân dài chân ngắn. Ở xứ nóng, lớp lông tơ dày khiến nó nóng hơn hẳn một con chó lông ngắn cùng kích thước, và mùa thay lông thì rụng đến mức bạn phải quét nhà mỗi ngày. Chân ngắn lưng dài cũng có nghĩa là phải để ý chuyện nhảy lên xuống, cầu thang và cân nặng — béo lên là áp lực dồn lên cột sống.
So gọn lại: cùng cỡ trung, chó nội thường tốn ít thời gian chải tỉa hơn, chịu nóng tốt hơn, và ít phải đi khám vì lý do thẩm mỹ hơn. Đổi lại, bạn mất công dạy dỗ và xã hội hóa nhiều hơn, vì phần lớn chó nội lớn lên trong sân và ít được dẫn ra ngoài.
Ít bệnh di truyền hơn không có nghĩa là ít bệnh
Bể gen rộng là lợi thế thật. Các giống nhập bị đóng khung sinh sản trong một nhóm nhỏ, nên bệnh lặn có cơ hội gặp nhau nhiều hơn: loạn sản khớp ở giống lớn, thoát vị đĩa đệm ở Corgi, bệnh mắt ở Poodle, đường thở ở các giống mặt bẹt. Chó nội, vì pha trộn rộng, ít gặp kiểu bệnh đó hơn.
Nhưng đây là chỗ người nuôi hiểu sai nhiều nhất, và cũng là chỗ trả giá đắt nhất. "Chó ta khỏe" bị đọc thành "chó ta không cần tiêm phòng". Không đúng. Con chó nội vẫn chết vì care, parvo, dại như bất kỳ con chó nào. Nó vẫn cần tiêm phòng đầy đủ lúc còn nhỏ và nhắc lại hằng năm, tẩy giun định kỳ kể cả khi đã lớn, phòng ve rận quanh năm và đậm hơn vào mùa nắng với đầu mưa, và đi khám ngay khi bỏ ăn, nôn, tiêu chảy ra máu, ho hay mệt bất thường.
Chó nội sống ngoài trời, tiếp xúc đất, chuột, nước ao, nên nguy cơ nhiễm giun sán và ký sinh trùng ngoài da thực ra cao hơn chó nhập sống trong nhà. Khỏe không có nghĩa là miễn nhiễm. Khỏe nghĩa là nó chịu đựng lâu hơn trước khi bạn nhận ra nó đang bệnh — và đó là một bất lợi, không phải lợi thế.
Giữ nhà và làm bạn: cái cần dạy
Nói tới chó nội là nói tới canh nhà, và đây là chỗ chúng mạnh thật. Chó ta phân biệt được tiếng xe quen với tiếng người lạ từ khá xa. Phú Quốc siết lãnh thổ chặt hơn, có khi chặn thẳng ở cổng. Bắc Hà to con, tiếng sủa trầm, tạo cảm giác an tâm rõ rệt cho người trong nhà.
Nhưng chó canh nhà tốt mà không được dạy thì thành phiền. Ba việc tôi cho là bắt buộc, làm từ lúc chó ba đến sáu tháng:
Một, dạy "yên" và "ngồi" bằng thức ăn, mỗi ngày vài phút, không đánh. Đánh chỉ dạy cho nó rằng người lạ là thứ nguy hiểm.
Hai, dẫn đi bộ ngoài đường vài lần mỗi tuần, cho gặp người lạ, trẻ con, xe máy. Một con chó nội lớn lên trong sân mà chưa từng ra khỏi cổng chính là con chó dễ cắn khách nhất.
Ba, dạy ranh giới: cổng, sân, chỗ ăn, chỗ nằm. Chó nội học kiểu ranh giới này rất nhanh, nhanh hơn học mấy trò lặp đi lặp lại.
Thêm một điều nữa. Chó nội thường bị coi là "chó trời", ốm tự khỏi, nên nhiều ca bệnh bị bỏ qua cho tới lúc quá muộn. Bạn nên là người quyết định thay nó, đừng chờ.
Khi giống nội không phải là lựa chọn đúng
Tôi không nói giống nội hợp với mọi nhà. Có mấy trường hợp nên cân nhắc lại.
Nhà chung cư, không ai ở nhà ban ngày, mà bạn muốn một con chó nhỏ, ít sủa. Chó nội cỡ trung cần vận động; để nó một mình tám tiếng trong căn hộ thì hàng xóm sẽ là người phát hiện ra đầu tiên.
Nhà có trẻ nhỏ mà không có thời gian xã hội hóa. Phú Quốc và Bắc Hà đều có thể dè chừng người lạ rất mạnh; không dạy thì rủi ro thuộc về đứa trẻ.
Người dị ứng lông chó và cần giống rụng ít. Nhóm chó nội rụng theo mùa, có giai đoạn rụng rất nhiều.
Nhà không có bóng râm, nền toàn bê tông, nắng cả ngày. Dù là chó nội, nắng trưa miền Nam vẫn đủ gây sốc nhiệt cho bất kỳ con nào. Chó nội chịu nóng tốt hơn, không phải chịu nóng vô hạn.
Cuối cùng, điều tôi muốn bạn mang theo: hợp khí hậu không có nghĩa là "không cần chăm". Nó có nghĩa là bạn chăm ở chỗ khác — ít hơn ở chải tỉa và sưởi ấm, nhiều hơn ở nước uống, bóng râm, ve rận và tiêm phòng. Con chó nội cho bạn một điểm khởi đầu tốt hơn cho cái nóng này. Phần còn lại vẫn là việc của bạn.
