Chọn sai giống chó cho khí hậu nóng là sai lầm tốn kém, vì cơ thể con chó không thương lượng được với thời tiết. Những giống lông kép gốc vùng lạnh như Husky, Alaska, Samoyed sinh ra để giữ nhiệt, còn những giống mặt bẹt như Pug hay Bulldog có bộ tản nhiệt bị bóp nghẹt ngay từ cấu trúc mũi và đường thở. Ở phía ngược lại, chó ta, chó Phú Quốc, Poodle và những giống lông đơn, thân gầy, mõm dài sống với cái nóng Việt Nam nhẹ nhàng hơn hẳn. Cái giá của việc chọn sai không đến trong một hóa đơn duy nhất. Nó đến mỗi ngày, suốt 10 đến 12 năm.
Tôi bắt đầu nhìn cái nóng bằng lòng bàn tay. Buổi trưa, đặt tay lên lưng một con chó lông kép đang nằm bẹp trên nền gạch, chỗ lông dày nhất nóng hầm hập, còn chỗ bụng áp xuống gạch thì mát. Nó đã tự tìm ra chỗ tốt nhất trong cái sân đó rồi. Cùng lúc, con chó ta trong xóm vẫn đi vòng vòng ngoài nắng, thỉnh thoảng ghé máng nước, rồi nằm duỗi dưới gốc cây. Không con nào giống con nào.
Từ đó tôi bỏ thói quen nghe mấy câu kiểu "chó nào chả sống được, vài tháng là quen". Con chó sống sót qua mùa nóng không có nghĩa là nó sống tốt trong mùa nóng. Thích nghi là có thật, nhưng nó có giới hạn, và phần vượt quá giới hạn thì con chó trả thay mình.
Cái nóng ở Việt Nam không nằm ở con số trên nhiệt kế
Con chó gần như chỉ có một cái tản nhiệt lớn: thở. Người đổ mồ hôi khắp da, chó thì hầu như chỉ có gan bàn chân, không đáng kể. Nhiệt đi ra chủ yếu qua hơi thở — không khí vào qua mũi, qua miệng, qua lưỡi ướt, rồi bay hơi mang nhiệt theo.
Cả cơ chế đó phụ thuộc vào một thứ duy nhất: không khí còn nhận được hơi nước nữa hay không. Trời càng ẩm, hơi nước bay ra càng chậm, và con chó phải thở nhanh hơn để bù.
Nên 32 độ với độ ẩm 85% mệt hơn hẳn 37 độ khô ráo. Ở miệt vườn, trưa tháng Tư, nền đất còn ẩm sau cơn mưa đêm qua, nắng lên, hơi nước bốc lên như trong cái nồi hấp. Đó là kiểu nóng mà nhiệt kế không kể hết. Và đó là lý do khi so giống chó, tôi không so bằng "chịu được bao nhiêu độ" mà so bằng khả năng tản nhiệt của cả con chó.
Lông kép: lớp cách nhiệt bị hiểu ngược
Trước hết phải nói rõ một chuyện dễ bị hiểu sai: lông kép không phải cái áo len. Nó là hai lớp. Lớp trong là lông tơ, mềm, dày, xốp, giữ một tầng không khí sát da. Lớp ngoài là lông phủ, dài và cứng hơn, chắn nước và chắn nắng. Tầng không khí đó cách nhiệt cả hai chiều: giữ ấm khi ngoài lạnh, và che bớt nắng khi ngoài nóng.
Vậy nên cạo trụi một con Husky không làm nó mát hơn. Nó chỉ mất tầng cách nhiệt và mất luôn lớp chắn nắng, da phơi ra dưới cái nắng miền Nam, còn lông tơ thì mọc lại lởm chởm, có con mọc không đều trở lại. Cộng thêm độ ẩm quanh năm, da trống lông dễ sinh nấm và viêm hơn.
Vấn đề thật của Husky, Alaska, Samoyed không nằm ở bộ lông. Nó nằm ở cả con chó. Giống Bắc Cực có thân to, khối lượng lớn so với diện tích bề mặt — nghĩa là ít diện tích để thoát nhiệt tính trên mỗi ký thịt. Chúng có lớp mỡ dưới da dày, thêm một lớp cách nhiệt nữa. Bộ lông của chúng chỉ nhả bớt khi có gió khô và lạnh. Đặt toàn bộ hệ thống đó vào Sài Gòn tháng Năm thì không có bộ lông nào cứu được.
Miền Bắc có hai tháng lạnh, con Husky sống qua dễ dàng. Nhưng đó là hai tháng. Mười tháng còn lại là bài kiểm tra mà cơ thể nó không được thiết kế để vượt qua.
Mặt bẹt: cái tản nhiệt bị bóp từ bên trong
Với Pug, Bulldog Pháp, Bulldog Anh, chuyện khác hẳn. Lông của chúng ngắn, không phải vấn đề. Vấn đề là đường thở.
Giống mặt bẹt có hộp sọ ngắn lại nhưng phần mô bên trong thì không ngắn theo: đường mũi hẹp, khí quản nhỏ, khẩu cái mềm dài và dày. Thở với chúng vốn đã là một công việc nặng hơn bình thường, ngay cả trong phòng mát. Khi trời nóng, con chó buộc phải thở nhanh hơn — tức là dùng đúng cái bộ phận yếu nhất của mình, ở cường độ cao nhất. Độ ẩm làm phần này tệ thêm, vì hơi thở nhanh mà không mang được nhiệt đi thì chỉ tốn công.
Điều tôi muốn nói không phải là "đừng nuôi Pug". Mà là: với một con Pug, bạn không thể bù bằng cách chăm tốt hơn. Bạn không thể tập cho nó chạy bộ buổi tối để nó khỏe lên như một con chó khác. Có những thứ nằm trong cấu trúc, và cấu trúc thì không tập được.
Kiểu cơ thể nào thoát nhiệt tốt
Nhìn một con chó, tôi nhìn theo thứ tự này: mõm, thân, lông, tai, màu.
Mõm dài cho nhiều diện tích bề mặt ẩm — nơi hơi nước bay ra. Thân gầy, da sát, ít mỡ là ít lớp cách nhiệt. Lông đơn, ngắn, mọc sát, không có tầng lông tơ dày. Chân dài, xương nhẹ, thân hình chữ nhật đứng. Tai to dựng lên cũng là một cái tản nhiệt, giống như tai cáo sa mạc. Lông màu sáng phản xạ nắng tốt hơn lông đen.
Ghép tất cả lại, bạn được đúng cái hình dáng của chó ta, chó Phú Quốc, và của mấy giống săn gốc Địa Trung Hải như Podenco hay chó săn Ai Cập: gầy, mõm dài, lông mỏng, tai lớn, chân cao.
Poodle thì hơi khác. Nó gốc châu Âu, không phải nhiệt đới. Nhưng lông Poodle là lông đơn, xoăn, không có tầng lông tơ giữ khí dày như Husky, thân thon, chân dài. Nên nó chịu nóng ở mức khá, và vì là lông đơn nên cắt ngắn thoải mái, không phạm vào lỗi cạo lông kép.
Chihuahua cũng đáng nhắc: nhỏ, lông đơn, tai to, bề mặt so với khối lượng rất lớn nên thoát nhiệt nhanh. Đổi lại nó mất nước cũng nhanh, nên nước uống phải luôn trong tầm với.
Bảng chấm mức chịu nóng
Bảng dưới đây là thang điểm tôi tự xếp, dựa trên cấu tạo cơ thể và nguồn gốc khí hậu của giống, không dựa trên nghiên cứu nào. Nó để so giống này với giống kia, chứ không phải để đo một con chó cụ thể đang ở mức nào.
| Giống | Kiểu lông | Gốc khí hậu | Chịu nóng (1-10) | Việc phải làm để sống ổn ở Việt Nam |
|---|---|---|---|---|
| Chó ta (chó cỏ) | đơn, ngắn, sát | nhiệt đới, chọn lọc tự nhiên nhiều đời | 9 | gần như chỉ cần bóng mát và nước sạch |
| Chó Phú Quốc | đơn, ngắn, thân gầy, mõm dài | biển đảo nhiệt đới | 9 | như trên, thêm vận động đều |
| Poodle | đơn, xoăn | Âu, nhưng thân thon, chân dài | 7-8 | cắt ngắn lông, đi dạo sáng sớm |
| Chihuahua | đơn, ngắn hoặc dài | Mexico, bán khô hạn | 7 | nước luôn trong tầm với, tránh nắng gắt |
| Labrador, Golden | kép, lông tơ dày, thân nặng | Anh, Canada, ẩm lạnh | 4-5 | chỉ ra ngoài trước 7 giờ và sau 6 giờ, chải lông tơ chết liên tục |
| Becgie Đức | kép, thân nặng | Đức | 4 | như trên, cộng quản lý cân nặng |
| Corgi | kép, dày, chân ngắn, bụng sát đất | Wales, ẩm lạnh | 3 | nằm sàn mát, không vận động giữa ngày |
| Husky, Alaska, Samoyed | kép Bắc Cực | vùng cực | 1-2 | sống gần như hoàn toàn trong không gian kiểm soát được nhiệt độ |
| Pug, Bulldog | ngắn, nhưng mặt bẹt | châu Á, Anh | 1-2 | giới hạn thời gian ngoài trời, canh cân nặng, chọn giờ mát |
Cái giá thật không nằm ở tiền điện
Khi nói "tốn kém", người ta hay nghĩ tới tiền. Nhưng phần đắt nhất là thời gian sống của con chó.
Một con Husky ở thành phố sẽ có lịch như thế này: 5 giờ sáng ra ngoài 20 phút, phần còn lại của ngày trong phòng có máy lạnh. Nó không chạy. Nó không đào. Nó không nằm ngoài sân nhìn hàng rào. Với một giống được sinh ra để kéo xe qua tuyết, đó không phải cuộc sống — đó là tồn tại. Rồi chủ nhà thấy chó phá đồ, cắn cửa, sủa nhiều, và kết luận là con chó hư. Thường thì không phải. Con chó đang chán và đang nóng.
Có một điểm tôi phải nói cho công bằng: nuôi Husky trong căn hộ máy lạnh ở Sài Gòn vẫn có thể cho ra một con chó khỏe mạnh, lông đẹp, vui vẻ. Nhiều người làm được. Nhưng cuộc sống đó là do mình dựng lên bằng điện, và nó mong manh hơn mình tưởng. Một buổi trưa tháng Năm mất điện, và mọi thứ con chó có để chống nóng biến mất trong hai mươi phút.
Nếu đã lỡ nuôi rồi
Không phải ai cũng đang chọn giống. Nhiều người đã có con chó trong nhà rồi. Phần việc còn lại là giảm tải cho nó.
Chải bỏ lông tơ chết là việc quan trọng nhất với chó lông kép, và nó khác hoàn toàn với cạo lông. Lông tơ chết vẫn nằm đó, vẫn giữ khí, vẫn cản gió vào da. Chải ra hết tầng đó làm bộ lông hoạt động lại như thiết kế của nó. Dùng lược chải lông chuyên cho lông tơ, làm vài lần một tuần trong mùa nóng, chứ không phải một lần cho xong.
Canh giờ đi dạo theo cái nóng, đừng theo lịch của mình. Sáng sớm và sau khi mặt trời xuống. Nếu buộc phải ra ngoài giữa ngày, đi đường có bóng cây, đi chậm, để con chó tự quyết định khi nào dừng.
Bóng mát và gió thường hữu ích hơn nước lạnh. Một chỗ có gió lùa, có mái che, có nền gạch mát là chỗ con chó tự tìm đến. Làm ướt bụng và bàn chân giúp hơi nước bay lên mang nhiệt đi, nhưng đừng tắm xối liên tục — ở cái độ ẩm này, da ướt mãi dễ sinh nấm.
Nước phải có ở nhiều chỗ, và phải thay. Con chó uống ít thì tản nhiệt kém, chuyện đơn giản vậy thôi.
Và cân nặng. Mỡ là cái áo lông thứ hai mà mình tự mặc cho nó. Một con Labrador béo chịu nóng kém hơn một con Labrador vừa người, rõ rệt.
Cuối cùng, mùa mưa cũng là mùa nóng theo cách riêng của nó. Sau cơn mưa chiều, độ ẩm vọt lên, mặt đất bốc hơi, và con chó lông kép không có lấy một giờ nào dễ chịu. Đó là giai đoạn cần để ý nhất, không phải đợt cao điểm nắng.
Nếu đang chọn giống, hỏi theo thứ tự này
Đừng bắt đầu bằng hình. Bắt đầu bằng chỗ ở.
Con chó sẽ ở ngoài sân hay trong nhà? Nhà có máy lạnh không, có ai ở nhà buổi trưa không? Sân là gạch, đất hay bê tông phơi nắng? Có cây bóng mát không? Ai là người dắt đi dạo, và người đó rảnh lúc mấy giờ?
Trả lời xong mấy câu đó thì danh sách giống phù hợp tự thu lại, thường là còn rất ít lựa chọn. Trong phần còn lại, chọn theo tính cách và kích thước. Đó là thứ tự đúng. Chọn theo hình trước rồi tìm cách bù đắp sau là cách đắt nhất, và người trả giá không phải mình.
