Bác sĩ thú y tầm soát bệnh di truyền ở chó bằng cách bắt đầu từ giống, không bắt đầu từ triệu chứng. Họ khoanh vùng rủi ro theo cấu tạo của con chó — đường thở ở giống mặt ngắn, cột sống ở giống lưng dài chân ngắn, khớp háng và khớp gối ở giống lớn — rồi khám đúng những chỗ đó, chụp đúng phim cần chụp, và lặp lại theo mốc tuổi. Không tồn tại một "xét nghiệm tầm soát di truyền" chung cho mọi con chó, vì phần lớn rủi ro không nằm trong một chỉ số máu mà nằm trong hình dáng bộ xương, sụn và đường thở của cả một giống. Việc cần làm trước tiên là đến buổi khám đầu tiên với tên giống, cân nặng hiện tại, và một câu hỏi thẳng: giống này thường được tầm soát những gì, bằng cách nào, và bắt đầu từ lúc nào.
Tôi ngồi ở mép cái ghế nhựa trong phòng khám, con Pug của đứa em nằm trên bàn inox, bốn chân co lại như con tôm. Trước khi đưa tay chạm vào nó, bác sĩ hỏi năm câu: nó bao nhiêu ký, mấy tháng, có ngáy khi ngủ không, đi bộ được bao xa thì dừng lại thở, và bố mẹ nó có ai từng phải mổ đường thở hay mổ đĩa đệm không. Tôi ngồi nghe mà nhận ra mình chưa bao giờ hỏi người bán mấy câu đó. Con chó đứng im, tiếng thở nghe như có ai bóp nhẹ một cái ống nhựa trong cổ họng nó. Bác sĩ ghi lại con số, rồi mới bắt đầu khám.
Đó là toàn bộ nguyên tắc: hỏi trước, khám sau, đo để có cái nền mà so sánh về sau. Tầm soát không phải là đi tìm bệnh cho vui. Nó là dựng một đường cơ sở cho một con chó cụ thể, trong một căn nhà cụ thể, để khi có gì đó lệch đi thì mình biết nó lệch từ đâu.
Buổi khám tầm soát diễn ra như thế nào
Nếu bạn ngồi cùng tôi trong phòng khám đó, bạn sẽ thấy trình tự gần như giống nhau giữa các giống, chỉ khác phần cuối.
- Cân và cho điểm thể trạng. Thang 9 điểm, lý tưởng là 4-5/9: sờ thấy xương sườn nhưng không thấy lộ, nhìn từ trên xuống có eo, nhìn ngang hông thấy bụng thon lên. Con số này quan trọng hơn cân nặng tuyệt đối, vì 8kg trên khung xương này khác 8kg trên khung xương khác.
- Hỏi tiền sử anh chị em cùng lứa, bố mẹ, và nguồn gốc con chó. Bác sĩ không cần một bảng phả hệ đẹp; họ cần biết có ai cùng huyết thống từng bệnh.
- Nghe tim, nghe phổi, sờ khí quản, xem lỗ mũi có hẹp không, xem môi có trùm lên lỗ mũi không.
- Nắn khớp: duỗi gập chân sau, xem đùi có trượt ra khỏi ổ khớp không, có tiếng cụp khi gập không.
- Sờ dọc cột sống từ cổ xuống hông, ấn nhẹ từng đốt, rồi cho chó đi lại trên nền trơn và nền nhám để so sánh dáng đi.
- Tùy giống mới tới phần chụp và xét nghiệm: X-quang cột sống, X-quang khớp háng, đánh giá đường thở, hoặc tăm bông má gửi xét nghiệm gen.
Một chi tiết ít ai nói: với chó mặt ngắn, bản thân việc gây mê đã là một quyết định riêng. Nên nhiều ca tầm soát đường thở được thiết kế theo kiểu làm từng bước, chỉ đi sâu khi thật cần, chứ không phải cứ dồn hết vào một buổi.
Giống nào thì nhìn vào đâu
Chó mặt ngắn
Pug, Bulldog Anh, Bulldog Pháp, Boston Terrier, Lhasa Apso. Thứ được để ý nhiều nhất là đường thở trên: lỗ mũi hẹp, khẩu cái mềm dài quá khổ, khí quản nhỏ. Không phải con nào cũng bệnh, nhưng cả giống dùng chung một kiểu khung đầu khiến đường thở chật hơn bình thường. Ở xứ nóng như mình, điều đó cộng thêm một tầng khó khăn nữa: chó mặt ngắn tản nhiệt kém hơn, nên cùng một buổi trưa tháng Tư, con Labrador còn chạy được thì con Pug đã phải dừng.
Vì vậy tôi không hỏi "con tôi có bệnh không", tôi hỏi "nó đang ở mức nào trong thang của giống". Bác sĩ thường cho một thang đơn giản: ngáy khi ngủ, thở thành tiếng khi nghỉ, thở thành tiếng khi vận động nhẹ, khò khè khi ăn, tím lưỡi sau khi chạy, ngất. Càng nhiều mức xuất hiện, càng nên đi khám sớm chứ đừng chờ.
Corgi, Dachshund, Beagle, Poodle lùn
Nhóm chân ngắn lưng dài. Vấn đề phổ biến nhất là thoát vị đĩa đệm, và ở Corgi thì nó gần như là câu chuyện mặc định của cả giống. Đĩa đệm giữa các đốt sống thoái hóa sớm; có con đụng chuyện từ 3-4 tuổi, có con tới chục tuổi mới đụng.
Tầm soát ở nhóm này thường gồm: X-quang cột sống, quan sát dáng đi, và ghi lại tiền sử những cơn đau lưng lẻ tẻ mà chủ hay bỏ qua vì chó chỉ nằm nhiều một hôm rồi tự đi lại bình thường. Nói cho rõ: X-quang không thay được MRI. Muốn biết chính xác đĩa nào đang chèn lên tủy thì phải chụp cộng hưởng từ. Nhưng X-quang vẫn có giá trị làm đường nền — sau này có chuyện, bác sĩ biết cái nền trước đó trông ra sao.
Chó lớn
Labrador, Golden, Rottweiler, Akita, Bernese. Loạn sản khớp háng, loạn sản khớp khuỷu, đứt dây chằng chéo trước. Khám gồm nắn khớp, đo tầm vận động, và X-quang khớp háng ở tư thế chuẩn. Vấn đề là mốc thời gian: chụp quá sớm khi chó còn đang lớn thì hình ảnh chưa nói hết. Nên thường có hai mốc — một buổi khám dò sớm vài tháng tuổi để bắt dấu hiệu lỏng khớp, và một phim chuẩn khi chó gần trưởng thành.
Nhóm bệnh di truyền âm thầm, chỉ xét nghiệm gen mới thấy
Có những bệnh không nhìn ra bằng mắt: bệnh teo cơ tủy ở Corgi và German Shepherd, teo võng mạc tiến triển ở nhiều giống, bệnh tim ở Cavalier King Charles, bệnh von Willebrand ở Doberman, và gen MDR1 ở Collie, Sheltie, Australian Shepherd. Riêng MDR1 đáng chú ý vì nó liên quan tới việc con chó dung nạp một số loại thuốc tẩy giun như thế nào — bác sĩ cần biết trước khi kê, chứ không phải sau.
Nói thẳng một điều: kết quả dương tính không phải bản án. Có con mang gen mà cả đời không bệnh, có con mang gen thì phát bệnh. Nên tôi luôn hỏi lại một câu: cái này thay đổi việc mình làm hằng ngày không, hay chỉ để biết.
Cái gì phòng được, cái gì chỉ quản lý được
Tôi tách ra làm hai loại, và việc tách này giúp bớt lo hơn nhiều.
Không sửa được: hình dáng mũi, khẩu cái, chiều dài lưng, độ sâu ổ khớp, một gen đã có sẵn. Không có bài tập nào làm cái lưng Corgi ngắn lại.
Sửa được một phần: cân nặng, tốc độ tăng cân lúc chó con, mức vận động, bề mặt sàn nhà, cách bế, cách chơi. Trong danh sách này, cân nặng là thứ có sức nặng lớn nhất và cũng là thứ bạn kiểm soát được mỗi ngày.
Vì vậy tầm soát sớm không thay thế được việc quản lý hằng ngày. Nó chỉ cho biết nên dồn sức vào đâu.
Cân nặng và vận động: hai đòn bẩy
Ở nhà tôi làm mấy việc này, và thấy nó thực tế hơn mọi lời khuyên chung.
- Cân mỗi tháng một lần, cùng một cái cân, ghi vào sổ hoặc ghi chú điện thoại. Con số tăng 5-7% mà không rõ lý do là lý do để đi khám, không phải để tự giảm khẩu phần.
- Cho điểm thể trạng bằng tay mỗi hai tuần: sờ xương sườn. Không còn sờ thấy xương sườn nghĩa là con chó đang mang thêm trọng lượng mà khớp và cột sống phải chịu.
- Với chó lưng dài: dắt lên xuống cầu thang thay vì để tự leo; không cho nhảy lên sofa hay nhảy xuống xe; dùng đai ngực thay vì dây cổ; trải thảm chống trượt ở chỗ nó hay quay đầu.
- Với chó lớn đang lớn: không cho chạy nước rút trên nền bê tông, không cho nhảy bật liên tục khi khớp còn đang khép. Bơi là môn tốt nhất, nếu có chỗ bơi an toàn.
- Với chó mặt ngắn: đi bộ lúc sáng sớm hoặc chiều muộn, chia thành nhiều lần ngắn, tránh giờ nắng gắt, và quan sát hơi thở chứ đừng nhìn đồng hồ.
- Với chó già: vẫn vận động, chỉ chỉnh cách vận động. Nằm nhiều quá thì cơ teo, mà cơ teo thì khớp càng yếu.
Không có món ăn hay bài tập nào chữa được loạn sản khớp hay thoát vị đĩa đệm. Giữ cân chỉ làm giảm tải, làm chậm tốc độ xấu đi, và giảm rủi ro trong lúc gây mê nếu sau này phải can thiệp.
Chó ta, chó lai: nhẹ hơn, nhưng không miễn
Chó ta và chó lai thường ít bệnh di truyền hơn, đơn giản vì nguồn gen rộng hơn, ít bị ép vào một hình dáng cực đoan. Nhưng ít bệnh di truyền không có nghĩa là không cần gì. Nhóm này vẫn cần đúng lịch vaccine, vaccine dại, tẩy giun định kỳ, phòng ve rận và giun tim — ở mùa mưa miền Nam thì đây là phần tốn công hơn cả.
Một chỗ hay bị bỏ qua: chó ta cũng già, cũng béo, cũng đau khớp. Vì không có danh sách bệnh của giống để lo, người nuôi dễ rơi vào trạng thái ngược lại là chẳng kiểm tra gì. Cân mỗi tháng và một buổi khám mỗi năm là đủ để không bỏ sót.
Khi nào theo dõi, khi nào đưa đi khám
Đây là phần tôi muốn nói thẳng nhất: theo dõi tại nhà là để quyết định thời điểm đi khám, không phải để tự đoán bệnh rồi tự xử lý.
Theo dõi và ghi lại, khám trong vài ngày tới nếu: con chó ngáy to hơn tuần trước, hơi khập khiễng sau buổi chơi nhưng hôm sau đi lại bình thường, ăn chậm hơn, hoặc lười leo cầu thang hơn trước.
Đưa đi khám trong ngày, đừng chờ, nếu: thở rít tăng lên khi đang nghỉ, phải ngồi thở chứ không nằm được, lưỡi hoặc môi nhợt nhạt sau khi vận động, đột nhiên kêu to khi được bế lên, lê chân sau, đi loạng choạng, hoặc mất kiểm soát tiểu tiện. Nhóm dấu hiệu chân sau và cột sống ở chó lưng dài là loại mà vài giờ chờ đợi có thể đổi kết quả.
Còn lại thì đừng hỏi hội nhóm. Ghi lại ngắn gọn — hôm nào, làm gì, mấy phút, biểu hiện ra sao — rồi đưa danh sách đó cho bác sĩ. Một cuốn nhật ký ba dòng mỗi lần có chuyện có giá trị hơn một đoạn video dài.
Danh sách câu hỏi mang theo
Tôi giữ mấy câu này trong ghi chú điện thoại, chỉ đổi phần tên giống.
- Giống này thường gặp những vấn đề gì, và cái nào nên tầm soát trước khi có dấu hiệu?
- Tầm soát bằng gì: khám tay, X-quang, siêu âm, hay xét nghiệm gen? Có cần gây mê không?
- Nếu làm bây giờ thì kết quả này sẽ được so với mốc nào về sau?
- Cân nặng hiện tại đang ở mức nào, và mức lý tưởng cho khung xương này là bao nhiêu?
- Trong sinh hoạt hằng ngày, có việc gì tôi đang làm mà nên bỏ — cầu thang, nhảy xe, dây cổ, giờ đi bộ?
- Dấu hiệu nào thì đủ để tôi gọi đặt lịch ngay, dấu hiệu nào thì theo dõi thêm một ngày?
Điều tôi ước mình biết sớm hơn
Tầm soát không phải để tìm ra bệnh, mà để biết con chó của mình yếu ở đâu. Biết nó yếu ở đường thở thì đổi giờ đi bộ, đổi cách chơi, đổi cả chỗ nằm cho thoáng. Biết nó yếu ở lưng thì dọn lại cái nhà: bỏ bậc thềm cao, trải thảm, mua đai ngực. Biết nó mang một gen nào đó thì chỉ để bác sĩ kê thuốc cẩn thận hơn, chứ không phải để nhốt nó trong nhà.
Và một điều nữa: kết quả tầm soát chỉ có giá trị nếu bạn quay lại. Cùng một con chó, cùng một cái cân, cùng một bác sĩ, mỗi sáu tháng hoặc mỗi năm một lần. Cái đường nền đó mới là thứ tầm soát để lại.
