Muốn chó thôi phá đồ trong nhà, việc cho kết quả ngay trong tuần này không nằm ở huấn luyện mà nằm ở chỗ ngồi dọn lại căn nhà. Năm nhóm vật cần được dời, che hoặc chặn lại, xếp theo mức nguy hiểm: dây điện và cáp sạc; chân bàn ghế gỗ, kệ giày và cạnh giường gỗ; thùng rác, thức ăn thừa và túi nilon để dưới sàn; chai dung dịch tẩy rửa cùng khu vệ sinh để ngỏ; và bạt phủ xe máy, nón bảo hiểm, dép ở sân trước. Dạy lệnh vẫn cần, nhưng một con chó mất vài tuần tới vài tháng mới giữ được lệnh lúc không có người đứng cạnh. Còn dọn nhà thì tối nay đã thấy khác.
Tối hôm kia tôi quỳ sát nền nhà, bật đèn điện thoại soi dọc chân giường gỗ. Chỗ tôi ở không hẳn nhà phố chật, cũng không hẳn nhà vườn, nên hai kiểu đồ cùng tồn tại trong một mái: cái kệ giày thấp ngoài hành lang và cái xe máy dựng trước hiên, trùm bạt. Đèn quét tới đâu, vết răng hiện tới đó. Một góc chân giường bị gặm lõm, mạt gỗ vàng rơi thành đống nhỏ trên sàn. Cách đó một gang tay là sợi cáp sạc còn cắm trong ổ điện thấp sát nền, vỏ nhựa bị tước một đoạn, lõi đồng lộ ra trắng. Tôi ngồi xuống đó khá lâu, không phải để mắng con chó — nó đang ngủ ở góc kia — mà để nhìn cho hết những gì nằm trong tầm miệng của nó.
Tôi đi bằng đầu gối, đọc vết răng như đọc bản đồ
Đứng thẳng thì không thấy gì. Tôi phải hạ xuống đúng độ cao của con chó: bò từ cửa ra vào, men theo chân tường, vòng qua gầm bàn, tới bếp, rồi ra cửa sau. Ở tầm đó, căn nhà hiện ra khác hẳn. Dây quạt luồn dưới gầm ghế. Góc kệ giày bị gặm mất một mảng sơn. Mép túi nilon thò ra khỏi miệng thùng rác. Cái quai dép lòi ra khỏi bậc thềm.
Chiều cao là thứ tôi học được sau cùng mà lại quan trọng nhất. Đa số vết gặm tôi tìm thấy đều nằm ở khoảng từ mặt sàn tới đầu gối người lớn. Đồ để trên bàn, trên kệ cao, trên móc treo thì gần như an toàn. Đồ để dưới sàn, sau cánh cửa, cạnh chân tủ thì gần như chắc chắn bị để mắt tới. Nên tôi không còn đi dọn nhà theo kiểu "nhìn quanh xem có gì bừa không". Tôi đi theo đúng đường con chó sẽ đi.
Dây điện và cáp sạc đứng riêng một mục, vì hậu quả khác hẳn
Ba nhóm còn lại thì tốn tiền và bực mình. Riêng nhóm này có thể mất mạng con chó. Cáp sạc điện thoại là thứ tôi thấy bị cắn nhiều nhất, đơn giản vì nó nằm sát sàn, vỏ mềm, lại thường xuyên còn cắm điện qua đêm. Dây nối dài, dây quạt, dây đèn ngủ, dây sạc xe đạp điện cũng cùng một số phận. Chó cắn vào dây đang có điện thì có hai chuyện xảy ra cùng lúc: điện giật và bỏng miệng.
Ở đây tôi không có mẹo nào để chỉ. Nếu bạn nghi con chó đã cắn vào dây đang cắm điện, việc cần làm là đưa nó đi bác sĩ thú y, kể cả lúc nó có vẻ bình thường. Không chờ vài tiếng xem sao.
Việc phòng thì đơn giản hơn nhiều. Rút phích khi không dùng. Cuộn dây thừa và cất lên cao. Cho dây chạy trong máng luồn hoặc luồn ra sau lưng tủ. Cố định dây cao hơn tầm đầu chó thay vì để nó rủ xuống sát nền. Nghe thì lặt vặt, nhưng đây là nhóm duy nhất mà tôi sẵn sàng bỏ công làm lại mỗi tối.
Đi tiếp: phòng khách, bếp, nhà vệ sinh, sân trước
Rời khỏi ổ điện, tôi đi tiếp theo thứ tự con chó hay đi. Phòng khách trước. Chân bàn ăn, chân ghế, cạnh giường gỗ, kệ giày thấp — gỗ mềm, lại ám mùi chân người và mùi đồ ăn rơi, nên đây là mục tiêu hằng ngày. Chó con đang thay răng thì nhai nhiều hơn hẳn. Cách xử lý gọn nhất là làm cho bề mặt đó kém hấp dẫn: bọc chân bàn bằng vật cứng, dời kệ giày vào trong tủ kín, hoặc chặn hẳn lối vào khu vực đó. Nhưng nói thẳng một điều: bọc chân bàn chỉ là chữa cháy. Con chó vẫn cần thứ được phép nhai. Dọn nhà và cho nó một món nhai riêng phải đi cùng nhau, nếu không nó sẽ chuyển sang món khác trong nhà.
Vào bếp, thùng rác là điểm nóng thứ hai. Nắp nhựa mỏng thì bị hất lên dễ lắm. Túi nilon đựng xương, túi đựng rác bếp để qua đêm dưới sàn là combo tệ nhất: vừa là mục tiêu nhai, vừa là nguy cơ nuốt. Không phải lúc nào nuốt túi nilon cũng gây chuyện, nhưng khi có chuyện thì thường là tắc ruột và phải can thiệp. Nếu bạn biết con chó đã nuốt túi, dây, hay miếng xương, đưa đi bác sĩ thú y. Tôi không tự xử ở nhà.
Cách làm của tôi ở khu bếp: thùng rác có nắp kẹp hoặc kê cao, tốt nhất là để trong tủ dưới bồn rửa có chốt; túi nilon không để lại qua đêm; đổ rác trước khi đi ngủ, vì đêm là lúc tôi không canh được.
Nhà vệ sinh là chỗ nhiều người bỏ qua nhất. Chó hay chui vào đó nằm cho mát, và nằm mát thì tiện gặm luôn chai nước lau sàn, chai nước rửa chén, chai tẩy bồn cầu, gói bột giặt. Những thứ này vừa độc vừa nhai được, đúng nghĩa hai cái xấu cộng lại. Tôi đóng cửa nhà vệ sinh như một thói quen cố định, để chai trong khay cao hoặc tủ có chốt, và không bao giờ để xô nước lau sàn dưới đất. Nếu con chó đã liếm hoặc nuốt phải, cầm theo vỏ chai và đưa nó đi bác sĩ thú y.
Cuối cùng là sân trước, chỗ tôi từng nghĩ không cần để ý vì "ở ngoài nhà mà". Bạt phủ xe máy có mùi nhựa và vải, gió thổi phần phật, rất dễ bị kéo. Nón bảo hiểm có quai và lớp lót xốp để gặm. Dép thì khỏi nói. Ở quê, xe dựng trước hiên suốt ngày, nên nhóm này bị nhai liên tục và phải thay liên tục — tốn tiền mà bực. Việc tôi làm: dựng xe trong chỗ có cửa, treo bạt và nón lên cao hơn tầm với, dép bỏ vào tủ chứ không để bậc thềm. Nghe kỹ thì vẫn là một câu duy nhất: cất lên cao hoặc đóng lại.
Chặn vật lý thắng mệnh lệnh, và đó chính là lý do nó hiệu quả
Tôi không chê huấn luyện. Nhưng cần nói rõ cơ chế: một mệnh lệnh chỉ có tác dụng khi con chó chọn nghe, và nó chỉ chọn nghe khi đã được dạy đủ và không có thứ gì hấp dẫn hơn trước mũi. Còn cái máng luồn dây, cánh tủ đóng, tấm chắn lối vào hành lang thì không hỏi ý con chó. Đó chính xác là lý do chúng thành công ở những chỗ lệnh thất bại. Bạn không cần con chó hợp tác để sợi dây sạc không bị cắn.
Nhưng phải nói cả mặt trái. Chặn vật lý không dạy con chó điều gì. Bỏ tấm chắn ra mà không huấn luyện song song thì mọi thứ quay lại như cũ, chỉ chậm hơn vài tuần. Và với một số con chó, bị đóng lại trong không gian nhỏ quá lâu lại sinh chuyện khác: cào cửa, sủa, gặm chuồng. Rào chắn là để mua thời gian cho bạn huấn luyện, không phải để thay huấn luyện vĩnh viễn.
Một phòng an toàn, nhưng đừng nhốt cả ngày
Cách tôi làm khi con chó mới về nhà là chọn một phòng và dọn sạch nó trước, rồi cho chó ở đó trong lúc không có người trông. Chỉ một phòng thôi, nhưng phải sạch thật. Nước uống, chỗ nằm, chỗ nhìn ra ngoài. Không dây điện, không dép, không túi nilon, không chai hoá chất. Nếu trong phòng đó vẫn còn một sợi dây sạc hay một đôi dép thì việc nhốt lại chẳng giải quyết được gì, chỉ là chuyển chỗ phá từ phòng khách sang phòng ngủ.
Và phải có giờ thả ra. Nhốt thật nhiều mà không có lúc chạy nhảy thì con chó tích năng lượng rồi tự tìm việc. Buổi tối tôi thả nó ra khi có người ở nhà, chơi cho mệt, rồi mới cất đồ lần cuối trước khi đi ngủ.
Mức độ phá cũng tuỳ con và tuỳ giai đoạn. Chó con đang thay răng thì nhai gần như liên tục. Chó vừa đổi nhà trong tuần đầu thường phá hơn bình thường. Chó thiếu vận động thì phá vì chán chứ không phải vì hư. Điểm hay của việc dọn nhà là nó xử lý cả ba trường hợp cùng một lúc, trong khi huấn luyện thì mỗi trường hợp phải làm một kiểu khác nhau.
Nếu tối nay chỉ làm được ba việc
Ba việc này tôi làm được trong khoảng một tiếng, và thứ tự quan trọng hơn số lượng:
- Rút hết dây sạc và dây nối dài, cuộn lại cất lên cao; soi lại các ổ cắm thấp sát nền xem có gì đang cắm qua đêm không.
- Đổ rác, cất túi nilon và chai dung dịch tẩy rửa lên cao, đóng cửa nhà vệ sinh lại.
- Chọn một phòng, dọn sạch phòng đó, để nước uống và chỗ nằm, và cho chó ở đó khi không có ai trông.
Ba việc đó không dạy con chó của bạn điều gì cả. Nó chỉ làm cho tối nay khác tối qua. Còn huấn luyện thì cứ tiếp tục, cứ kiên nhẫn — chỉ là đừng để nó thành thứ duy nhất bạn dựa vào trong lúc chờ nó chín.
