Chó cắn phá đồ đạc hầu như luôn quy về một trong bốn nguyên nhân gốc: mọc răng, buồn chán và thiếu vận động, căng thẳng khi bị bỏ ở nhà một mình, và hành vi khám phá hoặc tìm sự chú ý. Việc đầu tiên cần làm không phải là mắng hay mua thêm món nhai, mà là đọc hiện trường để biết con chó nhà bạn đang nằm ở nhóm nào, rồi chọn đúng cách can thiệp cho nhóm đó. Dùng một cách sửa duy nhất cho cả bốn nguyên nhân là lý do rất nhiều người thử đủ thứ mà tình hình vẫn y nguyên, có khi nặng hơn.
Tôi về tới cổng lúc xế chiều, dép nhựa còn nằm lệch một chiếc ngoài hiên, con chó đã chạy ra trước khi tôi kịp dựng chân chống. Nhưng tôi không nhìn nó trước. Tôi nhìn sàn. Một mẩu xốp ở góc ghế, một chân bàn gỗ bị gặm trắng ở cạnh, còn cái điều khiển thì vẫn nằm nguyên trên bàn. Tôi đứng đó và tự hỏi ba câu: cắn ở đâu, cắn lúc nào, con chó bao nhiêu tháng. Ba câu đó nói cho tôi gần như toàn bộ câu chuyện, trước khi tôi phải nói một lời nào với con chó.
Nhiều người gọi đây là hư. Tôi không nghĩ vậy. Cắn phá là triệu chứng, và bốn nguồn gây ra nó khác nhau đến mức cách sửa của nhóm này lại chính là thứ làm nhóm kia tệ hơn. Mắng một con đang lo vì bị bỏ lại thì chỉ làm nó lo thêm. Mắng một con đang tìm sự chú ý thì hóa ra là đang thưởng cho nó.
Đọc hiện trường trước khi nghĩ tới chuyện dạy dỗ
Vị trí của vết cắn là dữ kiện quan trọng nhất, hơn cả mức độ thiệt hại. Đồ bị gặm nằm ở đâu trong nhà nói lên gần đúng nguyên nhân.
Vết cắn tập trung quanh khung cửa, chân cổng, mép cửa sổ, chỗ gần lối ra, có khi gầm cửa bị cào xước. Đó là con chó đang cố ra ngoài theo bạn, không phải đang phá cho vui.
Vết cắn rải rác, nhiều món khác nhau, không theo quy luật nào, kèm đào đất, chạy vòng, nhảy lên người. Đó là dư năng lượng.
Vết cắn ở tầm miệng, thấp, mép tủ, chân ghế, quai dép, gáy sách để dưới đất, kèm chút máu hoặc mùi lạ ở miệng. Đó là răng đang thay.
Và cắn ngay trước mặt bạn, khi bạn đang ở nhà, liếc bạn một cái rồi ngoạm cái ghế. Đó là trò chơi, hoặc là tò mò tuổi nhỏ.
Thời điểm cũng vậy. Cắn trong ba mươi phút đầu sau khi bạn rời nhà là chuyện khác hoàn toàn với cắn vào buổi tối khi cả nhà đang ngồi xem ti vi. Một bên là lo lắng, một bên là chán.
Mọc răng: khoảng ba đến bảy tháng
Chó con thay răng sữa và răng trưởng thành mọc lên trong khoảng này, vài con kéo tới tháng thứ tám mới êm. Nướu sưng, ngứa, và cái miệng cần được cắn cái gì đó. Con chó không chọn cái ghế của bạn vì nó thích cái ghế; nó chọn vì cái đó vừa tầm miệng và nằm trong tầm với.
Giai đoạn này không sửa được bằng kỷ luật, và cũng không cần. Cái cần là cái miệng phải có việc, và đồ không được phép nhai phải nằm ngoài tầm. Dọn dép, dây điện, sách, remote lên cao; chặn các góc bàn ghế mà nó hay gặm; để sẵn vài món được phép nhai rải rác quanh chỗ nó nằm; mỗi lần thấy nó quay sang chân ghế thì đổi ngay sang món kia, và khen lúc nó nhận.
Điều tôi muốn nói rõ: hành vi này thường dịu khi răng trưởng thành ổn định, nhưng đừng ngồi chờ. Nếu để nó lặp lại mỗi ngày suốt bốn tháng, cái thói quen nhai đồ trong nhà sẽ ở lại sau khi cái răng đã xong. Lúc đó bạn xử lý thói quen, không phải xử lý cái răng nữa.
Buồn chán và thiếu vận động
Đây là nhóm phổ biến thứ hai và cũng là nhóm bị chẩn đoán sai nhiều nhất, vì nó hay xuất hiện theo mùa. Ở chỗ tôi, mùa mưa là mùa cắn phá. Mấy ngày mưa dầm, không ai dắt chó đi bộ, tuần sau cái hiên bắt đầu bị gặm. Chó không hư lên sau một tuần mưa; chỉ là năng lượng không có chỗ ra.
Dấu hiệu nhận ra: vết cắn lan rộng, nhiều món, không tập trung vào một chỗ; kèm đào đất, chạy vòng quanh sân, kéo dây khi đi dạo, mắt long lên vào buổi tối. Con chó ngủ nhiều ban ngày rồi phá lúc rảnh rỗi.
Cách xử lý nằm ở hai chân và một cái mũi. Vận động thể lực là phần dễ, nhưng cho nó dùng mũi mới là phần làm nó mệt thật. Đi bộ chậm và để nó đánh hơi, dừng lại, rẽ theo mùi — mười lăm phút đánh hơi mệt hơn ba mươi phút đi thẳng. Rải thức ăn khô cho nó tìm trong cỏ, trong hiên. Dạy vài động tác mới, ba đến năm phút, hai lần một ngày. Đổi đường đi bộ. Món nhai chỉ là lối thoát phụ, không thay được vận động, và nếu chỉ đưa món nhai cho một con đang dư năng lượng thì bạn đang đưa thuốc giảm đau cho người cần đi bộ.
Căng thẳng khi bị bỏ lại một mình
Đây là nhóm đau lòng nhất và cũng là nhóm bị mắng oan nhiều nhất. Vết cắn tập trung quanh các lối ra vào. Kèm theo có thể là chảy nước dãi, sủa hoặc than khi bạn vừa đóng cổng, đi vệ sinh trong nhà dù đã biết chỗ từ lâu, và khi bạn ở nhà thì nó đi theo bạn vào cả phòng tắm.
Con chó không cắn ghế vì ghét bạn. Nó đang cố ra khỏi nhà theo bạn, và cái ghế chỉ là thứ nằm giữa nó và cánh cửa. Mức nặng nhất thường rơi vào khoảng ba mươi phút đầu sau khi bạn đi. Mắng trong trường hợp này không chỉ vô ích mà còn cộng thêm lo lắng vào đúng cái cảm xúc đang gây ra hành vi.
Cách đúng là tập đi khỏi rồi về, rất ngắn và rất nhạt. Một phút, hai phút, không chào hỏi long trọng lúc ra khỏi cổng cũng như lúc bước vào, rồi kéo dài dần. Vài con tiến bộ trong vài tuần. Vài con thì không, và tôi nói thẳng: có trường hợp nặng cần đi theo con đường thú y chứ không phải tự sửa ở nhà, nhất là khi con chó tự làm đau mình hoặc phá đến mức nguy hiểm.
Khám phá và tìm sự chú ý
Nhóm này khác hẳn ba nhóm trên ở một điểm: nó xảy ra khi bạn có mặt. Bạn đang ngồi đó, nó ngoạm cái chân ghế, liếc bạn một cái. Bạn đứng dậy, nó buông ra chạy. Bạn đuổi, nó càng thích. Chó con thì đơn giản là tò mò, cái gì cũng phải thử bằng miệng.
Với nhóm này, thứ đang nuôi hành vi chính là phản ứng của bạn. Không đuổi, không giằng co, không giật món đồ khỏi miệng nó nếu nó đang giữ. Cách hiệu quả là bắt tại trận, đổi hướng: ném một món được phép ra xa, khi nó quay sang món đó thì khen ngay. Và quan trọng không kém: thưởng bằng sự chú ý vào đúng lúc nó đang nằm im nhai đúng món. Thứ được thưởng mới lặp lại.
Mắng sau khi sự việc đã kết thúc thì không có tác dụng gì
Con chó sống trong vài giây. Bạn về nhà, thấy bãi chiến trường, kéo nó tới chỗ cái ghế bị gặm, la. Nó đọc được cái mặt và cái giọng của bạn, và nó hiểu là bạn đang giận. Nhưng nó không nối được cơn giận đó với một hành vi đã kết thúc từ ba tiếng trước. Với nhóm bị bỏ lại một mình, đó là thêm một lý do để lo. Với nhóm tìm sự chú ý, đó chính là sự chú ý.
Cái thay đổi được hành vi chỉ nằm trong mấy giây con chó đang làm. Bắt tại trận, đổi cái miệng sang món được phép, khen khi nó nhận. Mấy giây đó mới tính.
Con chó lớn tự nhiên cắn phá sau nhiều năm không có gì
Đây là chỗ tôi đổi hẳn câu hỏi. Con chó bốn, năm tuổi, bao nhiêu năm ở nhà không phá gì, tự nhiên bắt đầu gặm chân bàn. Tôi không nghĩ ngay đến chuyện hư. Tôi hỏi cái gì đã đổi.
Giờ giấc của nhà đổi. Có người mới đến, có người chuyển đi. Chỗ ngủ đổi. Hàng xóm mới nuôi một con chó. Buổi sáng có tiếng công trình. Ai đó trong nhà đi làm sớm hơn nửa tiếng. Những thứ đó nghe nhỏ, nhưng với con chó sống theo nếp, đó là cả một sự xáo trộn.
Rồi tôi nhìn con chó, không nhìn cái ghế: ăn có đổi không, có gặm lệch một bên miệng không, có cứng người lúc đứng lên nằm xuống không, có hôi miệng bất thường không. Cắn phá đột ngột hoặc tăng dần ở một con chó trưởng thành vốn điềm tĩnh là lý do để đặt lịch khám thú y, không phải lý do để thử thêm một cách huấn luyện nữa. Tôi không tự đoán bệnh và cũng không tự xử lý tại nhà trong trường hợp này.
Chỗ mà cách giải thích chung chung hay bỏ qua
Cùng một vết cắn có thể đến từ bốn nguồn khác nhau, và một con chó có thể nằm ở hai nhóm cùng lúc. Chó con bốn tháng vừa thay răng vừa mới bị đổi nhà thì phải làm cả hai việc: dọn đồ trong tầm với và tập xa cách ngắn. Đó là lý do câu "đã thử đủ thứ mà không được" xuất hiện nhiều đến vậy — người ta dùng một cơn mắng, một món nhai, một lần đi bộ dài cho mọi trường hợp, rồi kết luận là con chó này cứng đầu.
Quản lý môi trường không phải là nuông chiều. Dọn đồ lên cao trong tháng này không phải là trốn tránh trách nhiệm; nó là cách ngừng cho con chó tập lại thói quen mỗi ngày, trong lúc mình xử lý cái gốc. Một thói quen đã luyện vài trăm lần thì không thể gỡ bằng một lần dạy.
Và nói cho công bằng: có con khó thật, có trường hợp phải đi đường vòng qua thú y, có con mất vài tháng chứ không phải vài tuần. Nhưng trước khi nghĩ đến chuyện đó, hãy chắc rằng bạn đã chọn đúng nhóm. Chọn sai gốc thì càng chăm chỉ càng mệt, cho cả hai bên.
