Chó không cắn phá để trả đũa bạn. Nếu đồ đạc còn nguyên khi bạn có nhà, mà hễ nhà vắng người là có chuyện, thì đó gần như luôn là nỗi hoảng sợ khi bị tách khỏi bạn, không phải giận dỗi cũng không phải chán. Việc cần làm không phải là mắng khi bạn về tới nhà, mà là làm cho việc bạn đi và về trở nên nhàm chán: tập với những lần vắng mặt vài phút rồi kéo dài dần, giữ lúc đi cũng như lúc về thật bình thường, và quay lại mười phút đầu sau khi bạn ra khỏi cửa để biết con chó bắt đầu hoảng từ giây thứ mấy. Nếu nó tự làm đau mình, cào cửa đến chảy máu, hay tìm mọi cách thoát ra ngoài, dừng bài tập tại nhà và đưa chó đi khám.
Tôi đứng bên ngoài cửa nhà mình, tai áp gần khe cửa, nghe tiếng móng chân lộp cộp trên gạch. Mười phút trước tôi đặt điện thoại lên nóc tủ, bấm ghi, rồi bước ra như mọi buổi sáng đi làm. Ngoài hành lang có tiếng xe máy dưới đường, tiếng cửa nhà hàng xóm. Trong nhà, con chó của tôi đi qua đi lại, móng gõ xuống sàn theo nhịp đều đều, không dừng.
Tôi đứng đó ba phút rồi mở cửa vào. Thứ tôi cần xem không phải cái ghế sofa, mà là đoạn video.
Cái video mười phút đầu
0:00, nó nằm trên tấm thảm cạnh cửa. 0:06, tiếng chìa khóa ngoài cửa vừa dứt, đầu nó đã ngóc lên. 0:40, nó bắt đầu đi vòng, từ cửa ra bàn uống nước rồi quay lại. 1:10, nó chồm lên cánh cửa, hai chân trước cào xuống, móng rít trên gỗ. 2:30, miệng nó bắt đầu ngoạm vào khung cửa. Đến khoảng phút thứ mười lăm thì tới lượt cái ghế.
Điều tôi thấy trên video không phải một con chó đang giận. Đó là một con chó đang hoảng, và cơn hoảng bắt đầu ngay từ lúc tôi tra chìa khóa vào ổ, chứ không phải từ lúc nó ngoạm ghế.
Có một chi tiết tôi chỉ nhận ra khi cúi sát nhìn khung cửa: những vết cào in thành vệt dọc, tụ lại đúng ở tầm cao của một con chó đứng bằng hai chân sau, và chỉ quanh khu vực cửa ra vào. Không có vết nào ở góc bàn, chân tủ hay thành ghế. Một con chó chán thì gặm đủ thứ, gặm rải rác, và gặm cả khi tôi đang ở nhà nhưng nằm ngủ trong phòng. Con này thì im thin thít suốt ngày tôi có nhà, kể cả khi tôi ngủ mấy tiếng liền, và chỉ vỡ trận khi tôi ra khỏi cửa.
Thêm nữa, trên tấm thảm chỗ nó nằm có một mảng ướt. Không phải vũng nước. Đó là nước dãi, chảy ra trong lúc nó chờ tôi về.
Mắng lúc về tới nhà không nối được với cái gì cả
Tôi đã làm điều đó. Về tới nhà, thấy ghế nát, tôi túm gáy nó, ấn mũi nó sát đống xốp. Nó rạp xuống, tai cụp ra sau, đuôi kẹp vào bụng, liếm mép rồi bò ra xa.
Tôi đọc cái đó thành tội lỗi. Nó không phải tội lỗi.
Từ lúc cái ghế bị ngoạm đến lúc tôi về nhà là mấy tiếng. Con chó không có sợi chỉ nào nối ngược lại được. Cái duy nhất nó học được trong buổi tối đó là: người ta đi rồi người ta về, và khi người ta về thì có chuyện đáng sợ xảy ra. Tức là tôi vừa biến chính cái khoảnh khắc nó đang mong nhất trong ngày thành một thứ đáng sợ. Hôm sau đống đổ nát nhiều hơn, không phải ít hơn.
Thủ phạm thường là một thay đổi trong lịch của bạn, không phải của nó
Chỗ tôi, chuyện bắt đầu vào tuần thứ hai tôi đi làm lại sau một thời gian dài ở nhà. Suốt mấy tháng đó con chó chưa từng ở một mình quá một tiếng. Ba ngày đầu đi làm lại thì mọi thứ im. Ngày thứ tư thì đến cái ghế.
Một kiểu khác cũng hay gặp: nhà có trẻ con, cả mùa hè đầy người, cửa mở suốt ngày. Rồi tháng Chín tới, nhà đột nhiên im ắng tám tiếng đồng hồ. Con chó không nhìn thấy tờ lịch. Nó chỉ thấy một ngôi nhà trước đây có người, giờ thì không.
Nên trước khi nghĩ đến chuyện sửa con chó, tôi phải hỏi cái gì đã đổi trong tuần lễ đó. Giờ làm, giờ học, người trong nhà đi đâu, có ai mất, có ai mới tới. Câu trả lời thường nằm ở đó.
Tập từ chìa khóa, chứ không phải từ cánh cửa
Tôi từng tưởng bài tập là mở cửa bước ra và đóng lại. Không phải. Bài tập bắt đầu từ trước đó, ở những thứ nhỏ xíu mà tôi làm mà không để ý.
Chùm chìa khóa. Đôi giày. Cái túi xách. Với con chó, đó là ba tiếng chuông báo trước rằng tôi sắp biến mất. Nên việc đầu tiên là làm cho ba tiếng chuông đó mất giá trị.
Cách làm: cầm chìa khóa lên, xỏ giày vào, vác túi lên vai, rồi ngồi xuống và tiếp tục việc đang làm. Làm lúc giữa trưa. Làm ba lần một ngày. Làm xong rồi đi uống nước, chứ không đi đâu hết. Cái mốc để biết đã đủ là: khi tôi cầm chìa khóa mà con chó không còn ngóc đầu lên. Chuyện này mất vài ngày, có con mất vài tuần.
Bắt đầu bằng ba mươi giây
Khi chìa khóa đã hết thiêng, mới tới phần đi thật. Chọn lúc con chó đang nằm xuống, thở đều. Bước ra, đóng cửa, đứng ngoài đếm. Ba mươi giây. Vào. Không nói gì, không gọi, đi thẳng vào ngồi xuống như vừa đi lấy đồ ngoài xe.
Nếu nó vẫn nằm, lần sau một phút. Rồi hai phút, năm phút, mười phút, hai mươi phút.
Nếu ở phút thứ ba nó bắt đầu hoảng, hôm sau lùi lại xuống dưới hai phút và leo lại từ đó. Con số không phải là đích. Bình tĩnh mới là đích. Điều tôi suýt làm sai là nhảy từ mười phút lên tám tiếng, chỉ vì thứ Hai tôi phải đi làm. Con chó không đọc được lịch của tôi, và nó chỉ học được rằng khoảng cách nào cũng có thể kéo dài vô tận mà không báo trước.
Vài thứ nhỏ đi kèm: đổi giờ đi và độ dài mỗi buổi để nó không đoán được, đi bộ cho nó mệt trước khi mình ra khỏi cửa, và để lại một cái áo cũ còn mùi mình ở chỗ nó nằm.
Lúc đi và lúc về phải nhạt như nhau
Bỏ cái màn chào tạm biệt dài dòng. Không nói "ngoan ở nhà nhé, mẹ đi đây". Nếu giọng tôi lo thì con chó nghe được cái lo đó, và tôi vừa thông báo rằng sắp có chuyện không hay.
Chiều về cũng vậy. Không mở cửa ra là cúi xuống ôm ấp trong lúc nó đang nhảy chồ lên người mình. Đợi một nhịp, cho nó hạ xuống, rồi chào một câu ngắn và đi làm việc của mình.
Tôi biết điều này nghe hơi lạnh lùng, nhất là khi mình đã xa nó chín tiếng và mình nhớ nó. Nhưng cuộc đoàn tụ là phần thưởng mạnh nhất con chó nhận được trong cả ngày. Nếu đó là sự kiện lớn nhất, thì cả ngày của nó chỉ là ngồi đợi sự kiện đó.
Sau một tuần, quay lại xem cái video
Đặt điện thoại đúng chỗ cũ, đúng giờ cũ, ghi lại mười phút đầu. Điều cần xem không phải là nhà còn nguyên hay không, mà là cái mốc hoảng đã dịch đi chưa. Nhà tôi, sau hai tuần, mốc đó đi từ giây thứ sáu lên khoảng phút thứ ba, và khung cửa thôi bị thêm vết cào mới. Cái ghế thì lâu hơn.
Chỗ tôi phải dừng lại và gọi bác sĩ thú y
Có một mức mà bài tập tại nhà không còn là điểm bắt đầu đúng nữa.
Đó là khi con chó làm đau chính nó: gặm nát bàn chân, chảy máu lợi, sứt răng, húc vào cửa sổ, tìm cách chui qua cổng. Khi một con vốn đã đi vệ sinh đúng chỗ bỗng đi bậy, và chỉ đi bậy lúc ở một mình. Khi nó không ăn gì suốt ngày và chỉ uống nước lúc tôi về. Khi hàng xóm nói nó tru tréo liên tục hàng giờ, chứ không phải vài phút. Khi vừa thấy tôi với tay lấy chìa khóa là nó đã ở mức hoảng loạn, thì cái bước "tập với chìa khóa" không bao giờ bắt đầu được.
Đây là chuyện sức khỏe, không phải chuyện kỷ luật. Bác sĩ thú y sẽ kiểm tra xem có nguyên nhân nào khác đang góp phần, và quyết định xem con chó cần gì ngoài việc huấn luyện. Tôi sẽ không tự cho nó uống gì cả.
Còn lại, cần nói thẳng một điều: cách này không hiệu quả với mọi con chó, và nó tính bằng tuần, không tính bằng ngày. Sẽ có những ngày tốt liên tiếp rồi một hôm mưa giông, một tiếng động lạ, một thay đổi giờ giấc, và mọi thứ lùi lại vài bước. Đó không phải là quay về vạch xuất phát. Đó là chuyện bình thường của một con chó đang học cách ở nhà một mình.
Cái ghế bị ngoạm không nói lên thái độ của con chó với tôi. Nó chỉ nói rằng lúc tôi tra chìa khóa vào ổ, có thứ gì đó vỡ ra trong đầu con chó mà nó không tự dừng lại được. Việc của tôi là làm cho cái khoảnh khắc đó trở nên nhàm chán. Đêm đó tôi xem lại đoạn video lần thứ ba, và lần đầu tiên tôi thấy tội nghiệp nó thay vì tức nó.
