Mùa nóng với một con chó già không giải quyết bằng cách bật thêm một cái quạt. Việc cần làm là dời cữ đi dạo lên sớm hơn và rút ngắn nó lại, để nước trong tầm với suốt ngày, và tự đặt sẵn một ngưỡng rõ ràng để gọi bác sĩ thú y. Đơn giản vì con chó già không tự giảm tốc: nó vẫn ra cửa đúng giờ, vẫn vẫy đuôi, vẫn đòi đi. Người phải là người quyết thay nó.
Tôi nhận ra chuyện đó vào một buổi sáng tháng Tư, khoảng 5 giờ 40. Sân còn ướt sương, nền gạch lạnh, dép tôi xỏ vào còn nghe cát dưới đế. Con chó già đã đứng sẵn ở cửa từ lúc nào, đuôi vẫy chậm. Vẫy chậm là chuyện bình thường ở tuổi này, tôi không nghĩ nhiều. Hai chúng tôi đi con đường quen. Tới đoạn dốc lên bờ mương, nó dừng. Không phải dừng để đánh hơi. Nó đứng im, hai chân trước hơi choãi ra, và thở. Tôi đứng đợi, tay cầm dây dắt, và đến lúc đó mới để ý: trời mới hửng nắng, chưa nóng gì, vậy mà nó thở như vừa chạy hết một vòng.
Mấy năm trước, cùng con đường đó, cùng tháng đó, nó đi hết vòng dài rồi còn lăng xăng ngoài sân tới gần trưa. Hồi đó tôi có nghĩ: con này chịu nóng giỏi. Tôi nhầm một chuyện rất dễ nhầm. Không phải nó chịu nóng giỏi, mà hồi đó nó còn trẻ.
Nóng không ập tới, nó trà trộn vào tuổi già
Cái khó của mùa nóng ở chó già là nó không đến như một cơn. Nó đến như một chuỗi thay đổi nhỏ, rải ra nhiều ngày, và mỗi thay đổi đều có sẵn một câu bào chữa nằm ngay đó: già rồi thì vậy.
Con chó ba tuổi nằm sân cả buổi trưa, thở phì phò rồi ngủ, dậy vẫn bình thường. Con chó mười tuổi nằm trong bóng cây, có gió, mà vẫn thở nhanh khi đang nằm yên. Đó là điểm khác biệt tôi phải học cách nghe. Thở sau khi chạy thì ai cũng biết là mệt. Thở trong lúc nghỉ mới là thứ đáng để ý.
Vài thứ tôi bắt đầu nhìn thấy khi chịu để ý hơn:
- Thở nhanh khi đang nằm, nhất là lúc trời bắt đầu oi.
- Đêm đi tới đi lui, không nằm yên một chỗ.
- Nằm bẹp, bụng áp sát nền gạch, chân duỗi ra, thay vì nằm nghiêng thư giãn.
- Cứ đổi chỗ, từ hiên ra gầm bàn, từ gầm bàn ra cửa, như đang đi tìm chỗ mát hơn.
- Ra sân một chút rồi tự vào, trong khi trước đây phải gọi mới vào.
Không cái nào trong số đó trông giống một bệnh. Nó chỉ trông giống một con chó lười hơn, chậm hơn. Đó chính là lý do chuyện này nguy hiểm theo kiểu âm thầm: mình không thấy nó mệt, mình thấy nó già.
Nước: nhu cầu tăng lên, nhưng cơn khát lại giảm đi
Ở chó già, hai thứ này đi ngược chiều nhau. Nhu cầu nước thực tế thường cao hơn, vì cơ thể giữ nước kém hơn, nhưng cái cảm giác khát lại yếu đi. Nói cách khác, con chó có thể không buồn uống dù đang thiếu.
Tôi xử lý chuyện này bằng cách không trông chờ vào việc nó tự uống. Nhà tôi có nhiều chén nước hơn trước, rải ở những chỗ nó hay nằm: một chén chỗ gạch mát trong nhà, một chén ngoài hiên, một chén gần chỗ nó ngủ trưa. Chén nông và miệng rộng, để nó không phải cúi cổ quá lâu. Nước thay hai lần một ngày, vì nước để ngoài trời buổi trưa nóng lên rất nhanh và chó già thường bỏ luôn chén nước ấm.
Có một chuyện tôi tự nhắc mình: đừng pha gì vào nước. Mình đang giải quyết chuyện nước, thì để nó đơn giản là nước.
Cữ đi dạo nó vẫn đòi, người phải cắt
Đây là chỗ tôi thấy rõ nhất rằng chó già không tự dừng. Buổi sáng, đúng cái giờ quen, nó ra đứng trước cửa. Vẫy đuôi. Nhìn tôi. Nó không biết hôm nay trời nóng hơn hôm qua. Nó chỉ biết đây là giờ đi.
Trước đây tôi đi một vòng dài. Bây giờ tôi đi sớm hơn và ngắn lại, khoảng 5 giờ 30 thay vì 6 giờ 30, và cắt còn chừng một nửa quãng đường. Nghe thì có vẻ ít đi, nhưng thực tế nó vẫn được đi mỗi ngày, chỉ là đi trong khung giờ duy nhất còn dễ thở.
Vài thứ tôi đổi cùng lúc:
- Đi trên cỏ hoặc đất thay vì bê tông, vì nền bê tông buổi sáng đã bắt đầu hấp nhiệt.
- Chia thành hai vòng ngắn thay vì một vòng dài, nếu nó còn muốn đi tiếp.
- Đi chậm, cho nó đánh hơi thoải mái, vì đánh hơi là phần vui của cuộc đi bộ.
- Chọn cung đường có bóng mát, kể cả phải đi vòng.
Với con chó đang khập khiễng vì khớp thì chuyện này còn rõ hơn nữa: quãng đường ngắn hơn không phải là bớt thương nó, mà là cách duy nhất để nó còn đi bộ được vào ngày mai.
Khung giờ sớm là cửa sổ duy nhất
Ở đây, trong mùa nóng, khoảng 5 giờ đến 6 giờ 30 là khung duy nhất mát một cách đáng tin. Sau đó nắng lên rất nhanh, nền sân hấp nhiệt, đến chiều tối vẫn còn âm ấm. Nếu phải chọn giữa đi muộn hơn và đi ngắn hơn, tôi chọn đi ngắn hơn vào lúc sớm.
Mùa mưa thì khác một chút. Có những ngày không nắng gắt nhưng oi, ẩm, gió đứng, và với chó già, kiểu thời tiết đó nhiều khi khó chịu hơn cả nắng. Nên tôi không nhìn nhiệt độ, tôi nhìn con chó: nó nằm chỗ nào, nó thở ra sao, nó có chịu ra ngoài không.
Bệnh nền và thuốc: chỗ tôi không tự quyết
Có những thứ tôi không được phép tự suy diễn. Một con chó già đang có bệnh tim, bệnh phổi hay bệnh thận, hoặc đang dùng thuốc dài ngày, thì khả năng chịu nóng của nó không còn là chuyện nóng thì mệt nữa. Cùng một cơn nóng, với con chó này là chuyện nhỏ, với con chó kia là chuyện lớn. Tôi không biết trước được nó rơi vào bên nào.
Tôi không đủ kiến thức để cân những thứ đó, và tôi nghĩ người nuôi chó tại nhà nói chung cũng vậy. Việc của tôi là biết con mình đang có bệnh nền gì, đang dùng thuốc gì, và mang đúng những thông tin đó ra hỏi bác sĩ thú y đang điều trị cho nó. Mùa nóng cũng là lúc nên hỏi lại: có cần đổi gì không, theo dõi thêm cái gì không.
Ngưỡng để tôi nhấc điện thoại
Tôi có một danh sách ngắn, và nó tồn tại chỉ để chống lại câu già rồi thì vậy. Khi thấy những thứ này, tôi không ngồi đoán nữa:
- Nhịp thở lúc nghỉ nhanh hơn rõ rệt so với chính nó tuần trước.
- Thở bằng bụng, hai bên hông phập phồng theo từng nhịp.
- Đang nằm yên mà vẫn thở nhiều, hoặc thở nghe khò khè.
- Đêm không nằm yên, đi tới đi lui nhiều hơn hẳn.
- Cữ đi bộ quen thuộc bỗng làm nó mệt lả cả buổi sáng.
- Ăn uống khác thường, hoặc uống nhiều hơn, ít hơn hẳn mọi khi.
Không cần chờ cho đủ nhiều dấu hiệu. Một thứ kéo dài vài ngày cũng đủ để tôi gọi. Và nếu nó lừ đừ, thở dữ dội không dứt, đứng không vững, thì đó không phải chuyện xử lý ở nhà.
Chuyện tôi phải nhớ mỗi sáng
Con chó già không nói cho tôi biết nó chịu được tới đâu. Nó chỉ đứng ở cửa, vẫy đuôi, và chờ. Nên mỗi sáng, trước khi với tay lấy dây dắt, tôi tự hỏi một câu: hôm nay mình đi cho nó, hay đi cho cái thói quen của mình.
Đi cho nó thì đi ngắn, đi sớm, đi chậm. Vậy là đủ.
