Chó ăn ít và uống nhiều hơn trong những ngày nắng gắt thường là phản ứng bình thường, với điều kiện mức ăn giảm từ từ và mỗi ngày con chó vẫn ăn được một chút. Việc cần chỉnh trong giai đoạn này không nằm ở phần ăn, mà nằm ở nước uống và ở chỗ thức ăn được để ngoài bao lâu. Khi chó bỏ hẳn ăn quá một ngày, hoặc ngừng uống, thì đó là việc phải gọi bác sĩ thú y, không phải việc đổi món.
Buổi trưa, thứ tôi nhìn trước tiên khi bước ra sân không phải là con chó, mà là chén nước. Thành chén inox nóng ran, nước còn một phần ba, mặt nước lợn cợn lông và bụi. Chén thức ăn đặt cạnh đó thì gần như còn nguyên từ bảy giờ sáng, hạt đã mềm ra, mấy con kiến đang bò quanh vành. Còn con chó thì nằm dài trên nền gạch trong bếp, bụng áp xuống, hai chân sau duỗi thẳng ra sau, chọn chỗ mát nhất trong nhà chứ nhất định không nằm cạnh chén ăn.
Cảnh đó tôi gặp gần như mỗi đợt nắng. Và sau nhiều năm, tôi rút ra là mình phải xử lý theo thứ tự khác với bản năng: châm nước trước, dọn thức ăn sau, còn chuyện ăn bao nhiêu thì tính sau cùng.
Chén nước vơi nhanh là chuyện đáng mừng
Chó gần như không đổ mồ hôi kiểu người. Đường thải nhiệt chính của nó là thở há và hơi nước bay ra từ miệng, lưỡi. Trời càng nóng, nhịp thở càng nhanh, lượng nước mất theo hơi thở càng lớn. Nên chuyện con chó uống gấp đôi, gấp ba ngày thường trong mấy hôm nắng là chuyện dễ hiểu, không phải triệu chứng.
Tôi không đếm theo lít. Tôi đếm theo số lần phải châm chén. Hôm trời 36 độ, tôi châm bốn lần; hôm mưa dầm, một lần là đủ. Con số đó cho tôi biết mọi thứ vẫn đang vận hành bình thường.
Chén to không bằng chén được châm thường xuyên
Tôi từng nghĩ mua một cái chén thật to là xong chuyện. Không phải. Nước để lâu trong chén to sẽ ấm lên, đọng nước dãi, bụi, lông, có khi đóng váng ở thành chén nếu để lâu ngày. Chó ngửi thấy là bỏ đi, dù đang khát. Chén to còn dễ bị húc đổ, nhất là với chó con đang nghịch.
Cách châm thường xuyên hiệu quả hơn hẳn: rửa chén, tráng nước mát, châm ba bốn lần một ngày, mỗi lần một ít. Và có một chi tiết tôi để ý mãi: ngay sau khi vừa châm nước mới, con chó hay đứng dậy uống một hơi dài, dù trước đó nằm yên như không quan tâm gì. Nước sạch, mát chính là thứ kéo nó dậy.
Nước đặt ở đâu quan trọng hơn chén lớn cỡ nào
Trong nhà một chén ở chỗ nó hay nằm, ngoài sân một chén dưới bóng cây chỗ nó nằm buổi chiều, thêm một chén gần cửa ra vào. Chó già, chó đau khớp, chó nằm tránh nóng cả buổi sẽ không đi xa chỉ để uống. Nếu chén duy nhất nằm trong bếp mà nó nằm ngoài hiên, lượng nước nó uống trong ngày sẽ thấp hơn nhiều so với khi có chén ngay cạnh chỗ nằm.
Chén ngoài sân phải chọn chỗ râm cả ngày, không phải chỗ nắng chiều hắt vào. Nước để ngoài nắng vài tiếng là nóng như nước vừa đun, chó không uống. Tôi cũng không dùng chén quá sâu, vì chó nhỏ hay con chó đang mệt chỉ thò được mũi vào một chút.
Thức ăn ướt giúp uống nhiều hơn, nhưng cũng mau hỏng hơn
Thêm nước sạch vào hạt khô, hoặc trộn một chút thức ăn ướt, là cách tôi dùng khi trời nóng. Chó vừa ăn vừa nạp thêm nước, và mùi thức ăn ướt thường kích thích con chó ăn yếu hơn là hạt khô cứng.
Nhưng đây là chỗ nhiều người làm sai. Thức ăn đã làm ướt, để trong không khí nóng ẩm, sẽ mềm nhũn, lên mùi, ruồi bu, kiến kéo vào, và lớp mỡ bên ngoài hạt dễ bị oxy hóa. Nó hỏng nhanh hơn hạt khô rất nhiều. Nếu chén lại đặt ngoài sân thì còn thêm mưa dông buổi chiều.
Nên tôi đặt ra một mốc cho mình: đã làm ướt thì phải canh, khoảng 15 đến 20 phút là dọn, không để qua bữa. Và ngược lại, nếu muốn để hạt khô rải rác cả ngày cho chó ăn lai rai, thì đừng làm ướt. Hai cách này không đi cùng nhau được. Đây là đánh đổi thật, không có cách nào vừa để thức ăn nằm cả ngày vừa cho thêm nước.
Dời bữa ăn sang sáng sớm và chiều muộn
Trong mấy tháng nắng, tôi bỏ hẳn bữa trưa. Không phải vì chó không cần ăn, mà vì giữa trưa thì chén thức ăn nằm trong nắng nóng còn con chó thì nằm trong bóng râm, và hai thứ đó không gặp nhau.
Bữa chính tôi dời về khoảng năm giờ rưỡi, sáu giờ sáng, lúc sân còn mát, và bữa còn lại sau sáu giờ chiều khi nắng đã tắt. Nhiều con chó ăn gần hết phần buổi tối và bỏ gần hết phần buổi sáng mùa nóng; sang mùa mưa thì ngược lại. Tôi để nó tự chọn nhịp đó, miễn là trong ngày vẫn có thức ăn vào bụng.
Về mức giảm ăn, tôi phân biệt bằng tốc độ. Chó ăn từ mười phần xuống tám, rồi sáu, rồi bốn phần trong vài ngày, nhưng vẫn ăn hết chỗ thức ăn ít ỏi đó, vẫn vẫy đuôi, vẫn đi lại, vẫn sủa người lạ — đó là chuyển theo thời tiết. Còn sáng còn ăn hết sạch mà trưa đã bỏ nguyên chén rồi nằm bẹp một chỗ — đó là chuyện khác, và thường không phải do trời.
Cũng nên nhớ trời nóng là nghi phạm đầu tiên nhưng không phải duy nhất. Chó cái đang động dục, chó bị đau răng, chó vừa tiêm phòng, chó vừa đổi chỗ nằm đều ăn ít hơn bình thường. Nếu chỉ nhìn vào nhiệt độ rồi kết luận, tôi đã bỏ sót mấy lần.
Con chó mập uống nhiều hơn con chó gầy cùng cỡ
Đây là thứ tôi ước mình biết sớm hơn. Mỡ là lớp cách nhiệt. Con chó mang thêm mỡ sẽ tản nhiệt kém hơn, thở há nhiều hơn, và uống nhiều hơn con chó gầy cùng kích cỡ trong cùng cái sân, cùng cái nóng. Nghĩa là nếu chó nhà bạn dư cân, chuyện nó uống nhiều trong mùa nắng có một phần nguyên nhân nằm ở cân nặng chứ không chỉ ở thời tiết.
Cách kiểm tra đơn giản nhất là sờ. Đặt ngón tay lên lồng ngực, ấn nhẹ. Sờ thấy rõ từng gờ xương sườn là ổn. Phải ấn mạnh mới thấy, hoặc không thấy gì ngoài một lớp đệm êm, là con chó đang dư cân. Với con chó mập, mùa nóng không chỉ là chuyện ăn ít hơn, mà là chuyện nó chịu nóng kém hơn hẳn — nên tôi xử lý số cân trước khi xử lý chén ăn.
Ranh giới: đâu là bình thường, đâu là phải gọi bác sĩ
Vài mốc tôi tự đặt cho mình, và không tự xử lý ở nhà:
Bỏ ăn hoàn toàn hơn một ngày, tức là không ăn được gì trong khoảng 24 giờ, kể cả món nó vẫn thích. Đây là lúc gọi bác sĩ thú y, không phải lúc thử thêm món mới.
Ngừng uống nước. Không tự đút nước bằng ống tiêm, không tự bơm nước vào miệng. Nước vào sai đường lúc con chó đang mệt còn nguy hiểm hơn là để nó yên và đưa đi khám.
Nướu dính, tái, hoặc khi vuốt ngón tay lên nướu thấy khô và nhớp thay vì trơn ướt. Da ở vùng vai hoặc hông véo lên rồi đứng y lại vài giây mới trở về vị trí cũ. Mắt trũng xuống. Đây là những dấu hiệu mất nước mà tôi đã được dạy là phải gọi bác sĩ, chứ không được bắt đầu bù nước tại nhà theo cách của mình.
Nôn, tiêu chảy, lừ đừ không buồn đứng dậy, thở há liên tục ngay cả khi đã nằm trong bóng râm, nước dãi đặc và dính, đi loạng choạng. Đây là nhóm dấu hiệu phải đưa đi thú y ngay, không chờ qua đêm.
Tôi viết mấy dòng này vì tôi từng chần chừ nửa ngày với một con chó nằm thở trong bóng râm. Nửa ngày đó là nửa ngày không lấy lại được.
Mấy thứ tôi bỏ hẳn trong mùa nắng
Bỏ bữa trưa, như đã nói ở trên.
Bỏ chuyện đổi món liên tục để dụ ăn. Nếu con chó thật sự đang mệt, việc thay món chỉ làm mờ dấu hiệu; còn nếu nó chỉ ăn chậm vì nóng, nó sẽ ăn lại khi trời dịu. Tôi giữ đúng một món quen và theo dõi lượng ăn thực tế, thay vì chạy theo mùi vị.
Bỏ chuyện trộn đồ thừa nhiều mỡ và nhiều gia vị. Trời nóng thì đường tiêu hóa cũng mệt, và một bữa quá dầu mỡ đổi lại chẳng được gì trong khi khiến con chó khó chịu hơn.
Bỏ chuyện để chén ngoài sân tối ngày mà không dọn. Ruồi, kiến, và mưa chiều.
Buổi chiều muộn, khi cái sân đã hết nắng, con chó đứng dậy, thong thả đi ra chén nước dưới gốc cây, uống một hơi dài, rồi quay vào ăn hết phần bữa tối trong chừng mười phút. Tôi rửa chén, cất thức ăn thừa, châm nước mới vào chén trong bếp và chén ngoài sân trước khi trời tối. Đó là toàn bộ công việc của một ngày nóng. Không có bữa nào được dỗ, nhưng ngày nào cũng có thức ăn vào bụng và nước sạch trong tầm với — và đó mới là thứ tôi cần theo dõi.
