Khi mưa kéo dài nhiều ngày và không thể dắt chó ra ngoài, thứ giữ cho con chó nguôi ngoai không phải là để nó chạy cho hết hơi, mà là cho nó làm việc bằng mũi và bằng đầu. Mười lăm phút trốn tìm với hạt, một lượt học lệnh ngắn, một đoạn vượt chướng ngại vật bằng gối trong hành lang — cộng lại có thể làm chó mệt tương đương một vòng đi bộ, mà không cần mở cổng. Muốn vậy thì phải rải hoạt động ra khắp ngày, đổi trò liên tục, và xử lý cái nền nhà ẩm trơn trước khi bắt đầu.
Tôi ngồi ở bậc cửa, ngày thứ ba mưa không ngớt. Nước từ mái tôn chảy thành dải xuống sân, khoét thành vũng nhỏ cạnh chậu kiểng. Con chó vàng nằm khoanh dưới gầm bàn, nhưng nó không ngủ: mỗi lần tôi xê cái ghế, một tai lại vểnh lên. Đầu nó quay về phía cổng, rồi quay lại phía tôi. Cái kiểu nằm mà vẫn để ý ấy là kiểu nằm của con chó đang chờ một thứ không tới.
Nếu trong nhà bạn lúc này cũng có một con chó như vậy, bạn biết chuyện gì xảy ra tiếp. Đến tối nó đi vòng quanh nhà. Rồi gặm góc chiếu. Rồi đứng nhìn cái cửa. Không phải nó hư — cái đầu nó chưa được dùng.
Dẹp cái nền trơn trước đã
Ở chỗ tôi, mưa vài ngày là nền gạch men bắt đầu đổ mồ hôi, nhất là buổi chiều ẩm. Bạn thử để chó phấn khích chạy trên cái nền đó một lần là hiểu: nó trượt, chân sau xoạc ra, rồi hoảng. Vài lần như vậy, con chó chuyển từ chơi sang phòng thủ, và trò chơi thành cuộc rượt đuổi không ai kiểm soát.
Nên tôi làm ba việc trước: lau khô nền chỗ sẽ chơi, trải một tấm chiếu hoặc bao bố ở đoạn chó hay xoay người, và đóng bớt cửa để giới hạn đường chạy. Với chó vừa đi ngoài về, lau khô bàn chân — kẽ ngón ẩm lâu ngày dễ sinh nấm, nhất là mùa mưa.
Có nền rồi mới tính đến trò.
Đừng nghĩ "chạy cho mệt", nghĩ "làm cho mệt cái đầu"
Cái sai tôi hay thấy là mọi người cố bù một vòng đi bộ bằng cách ném bóng trong nhà cho chó chạy. Ném được mười phút thì nền trơn, hàng xóm gõ tường, mà con chó thì còn hưng phấn hơn lúc đầu.
Hướng khác hiệu quả hơn: cho chó dùng mũi và dùng đầu. Chó đọc thế giới bằng mùi; khi bắt nó tìm, dò, phân biệt, cái đầu nó làm việc liên tục. Mười lăm phút tập trung kiểu đó, tôi thấy con chó nhà tôi nằm dài ra thở như vừa đi một quãng xa, dù nó chưa rời khỏi nhà. Bạn cứ thử rồi tự so, không cần tin ai.
Dưới đây là bảy trò tôi xoay vòng trong mấy mùa mưa.
1. Trốn tìm với hạt
Đơn giản nhất và cũng đáng làm nhất. Một người giữ chó ở phòng này, người kia đi giấu. Lúc đầu giấu dễ — nửa hạt lộ ra dưới mép chiếu, sau chân ghế — để chó thắng. Khi nó đã hiểu luật, giấu kín hơn: trong hộp giấy hé nắp, dưới gối, sau thùng đồ. Đừng giấu ở chỗ chó không thể với tới, vì thua liên tiếp thì nó bỏ trò. Mỗi lượt mười đến mười lăm phút là đủ.
2. "Hộp nào có mùi"
Lấy ba bốn cái hộp giấy hoặc khay nhựa, chỉ một cái có hạt hoặc miếng thịt nhỏ. Đặt cạnh nhau, để chó tự lật. Ban đầu để hở, sau đó đậy nắp lỏng, rồi đổi vị trí. Trò này buộc chó phân biệt bằng mũi chứ không bằng mắt, và tôi thấy nó mệt nhanh hơn hẳn trò ném bóng.
3. Mỗi ngày một lệnh mới, mỗi lượt vài phút
Không cần lệnh gì to tát. "Nằm", "yên", "vào chỗ", "nhặt đồ chơi bỏ vào thau" — cái nào cũng là việc cho cái đầu. Nguyên tắc của tôi: lượt ngắn, thưởng nhỏ, và dừng khi con chó còn đang thích. Dừng lúc nó vẫn muốn làm tiếp thì mai nó còn muốn. Chó già học chậm hơn nhưng vẫn học được lệnh mới.
4. Đồ chơi nhồi thức ăn đông lạnh — nhớ một điều kiện
Nhồi thức ăn ướt (pate trộn chút nước, hoặc hạt nghiền) vào một món đồ chơi cao su cứng có lỗ, hoặc đổ vào khay đá viên lẫn hạt, rồi để ngăn đông. Đưa cho chó là nó có việc để liếm, gặm, kiên nhẫn gỡ dần — có khi cả tiếng đồng hồ.
Điều kiện duy nhất nhưng bắt buộc: chỉ đưa khi có người ở nhà. Món đông lạnh trơn và cứng, dễ tuột khỏi tay chó; nếu nó cố nuốt miếng to thì phải có người ở đó để lấy ra. Chó nuốt nhanh thì chọn loại to hơn, hoặc dùng khay đá thay vì miếng nhồi.
5. Vật kéo và ném bóng trong nhà — chỉ khi đủ hai điều kiện
Vật kéo là trò tốt để xả hơi, nhưng trong nhà phải hội đủ hai điều kiện. Thứ nhất, đủ chỗ và nền không trơn. Thứ hai, và quan trọng hơn, con chó phải biết nhả theo lệnh và biết dừng khi bạn nói dừng. Nếu nó gầm gừ, giằng lại, không nhả, thì đây không còn là trò chơi nữa — dừng lại, chuyển sang trò ngửi. Chơi năm đến bảy phút, nghỉ, rồi làm lượt nữa vào buổi khác.
Ném bóng trong nhà cũng vậy: phòng dài, nền khô, bóng mềm. Nhà chật thì bỏ qua trò này, đừng cố.
6. Đường vượt chướng ngại vật bằng gối và thùng giấy
Hành lang là chỗ tốt nhất vì nó giới hạn hướng chạy. Gối xếp thành bậc thấp, thùng giấy làm cửa hẹp phải luồn qua, một tấm chăn treo làm màn, cán chổi đặt cao vừa chân để chó bước qua chứ không nhảy. Dắt chó đi chậm qua từng bước, thưởng ở mỗi đoạn. Đi chậm khó hơn chạy nhanh, và đó mới là phần làm việc. Nhà có chó khớp yếu thì hạ thấp hết mức, hoặc bỏ phần nhảy.
7. Thùng đồ chơi xoay vòng
Đây không phải một trò chơi mà là cách giữ sáu trò trên khỏi nhàm. Tôi để một cái thùng, mỗi tuần lấy ra ba bốn món, cất phần còn lại. Tuần sau đổi. Món đồ chơi bị cất đi hai tuần, khi quay lại thì với con chó nó gần như mới. Cách này cũng giúp bạn biết món nào thực sự khiến chó chịu làm việc, và món nào chỉ để gặm ba phút rồi bỏ.
Mấy chuyện bảy trò này không giải quyết được
Nói thẳng vài chỗ mà bạn sẽ vấp.
Chó không ham ăn. Có con chẳng màng hạt, và mọi trò dựa trên thưởng sẽ chết. Với nhóm này, tôi đổi sang thứ nó thích: một món đồ chơi có tiếng kêu, một tràng khen to, hoặc biến việc học lệnh thành cái cớ để được đi cùng bạn xuống bếp. Đừng ép nó phải ham ăn.
Chó lớn, nhà hẹp. Vật kéo và ném bóng gần như phải bỏ. Nhưng trò ngửi thì không cần mét vuông nào — giấu hạt quanh nhà còn khiến chó to làm việc nhiều hơn, vì nó phải cúi xuống, xoay người, dò kỹ hơn.
Chó già hoặc khớp yếu. Bỏ hết phần nhảy, phần xoay người đột ngột. Giữ phần mũi và phần lệnh. Chó già mệt nhanh hơn bạn tưởng, nên lượt càng phải ngắn.
Chó dễ bị kích động quá. Có con chơi năm phút là mắt đỏ, thở dốc, chạy vòng vô tội vạ. Với nhóm này, kéo dài trò chơi là hại chứ không lợi. Dừng sớm, cho uống nước, cho nằm nghỉ ở chỗ yên.
Mưa nhiều ngày liền. Đây là chỗ dễ sai nhất. Một trò mỗi ngày không bù được ba bốn ngày không ra ngoài — nó cộng dồn. Ngày thứ tư, con chó nhà tôi bắt đầu liếm sàn và gặm chân. Lúc đó tôi mới rải ba bốn lượt ngắn trong ngày thay vì một lượt dài.
Và cái này nữa: mưa tạnh vài tiếng thì nên cho chó ra ngoài, dù chỉ quanh hiên. Ngửi được mùi đất ẩm, mùi hàng xóm, mùi con chó khác đi qua là một dạng thoả mãn mà trò trong nhà không thay được. Tranh thủ lúc ngớt mưa, đừng chờ đến lúc khô hẳn.
Cuối cùng, dấu hiệu để biết bảy trò này đang đủ: chó ăn xong, uống nước, rồi tự nằm xuống chỗ của nó và ngủ thật. Còn dấu hiệu chưa đủ thì ngược lại — nó đi vòng, sủa vu vơ, đứng nhìn cửa, đào góc chiếu. Bạn không cần đợi đến lúc nó cắn đồ mới biết.