Chó Husky ở Việt Nam không phải là bất khả thi, nhưng cái khó thật sự không nằm ở giống chó — nó nằm ở chỗ ở và lịch sinh hoạt của người nuôi. Nếu trong nhà có một chỗ mát để con chó nằm suốt những giờ nóng nhất, có hai khung thời gian cố định mỗi ngày để dắt nó vận động, có hàng rào kín và hàng xóm chịu được tiếng tru, thì một con Husky sống ổn ở Việt Nam. Thiếu một trong mấy thứ đó, con chó vẫn sống — nhưng sống trong trạng thái chịu đựng. Lời đồn "khó nuôi" vì thế không sai; nó chỉ bị kể thiếu lý do.
Trưa tháng Năm, tôi đứng ở ngưỡng cửa nhìn ra sân. Nền gạch nóng tới mức đi dép vào vẫn thấy hơi xộc lên qua đế. Con Husky nhà tôi không ra sân. Nó nằm bẹp trong góc nhà tắm, bốn chân duỗi thẳng, bụng áp xuống nền, mũi gần sát lỗ thoát sàn. Tôi kéo cái quạt từ phòng khách vào, hướng xuống chỗ nó nằm. Nó không ngẩng lên, chỉ thở dài một tiếng rồi duỗi thêm một chút.
Nếu bạn đang cân nhắc đón một con Husky, đây là thứ đầu tiên tôi muốn bạn nhìn thấy: 12 giờ trưa, con chó đó sẽ nằm ở đâu? Câu trả lời cho câu hỏi đó quyết định gần hết phần còn lại — hơn cả chuyện nó có ngoan hay không, hơn cả chuyện bạn có thương nó hay không.
Nhiệt độ là cái chốt chặn, và nó chốt ở mặt nền
Husky là giống chó kéo xe cỡ trung: khoảng 20–27 kg, cao chừng 50–60 cm tới vai, lông kép hai lớp. Bộ lông đó được chọn để giữ ấm ở nơi âm vài chục độ, chứ không phải để tản nhiệt ở nơi ba mươi lăm độ kèm độ ẩm cao. Bạn dạy được nó ngồi, dạy được nó đi dây, kiên nhẫn được với tiếng tru. Nhưng bạn không dạy được cơ thể nó tản nhiệt tốt hơn. Đây là điểm ít bù đắp được nhất trong toàn bộ danh sách.
Điều tôi học không phải từ sách mà từ việc sờ nền. Nhiệt độ không khí và nhiệt độ mặt nền lệch nhau rất xa. Năm giờ chiều, gió đã mát, cả xóm bắt đầu ra đường. Nhưng đặt mu bàn tay xuống nền bê tông sân vẫn thấy rát. Chó thì không đi dép. Mấy hôm cao điểm, con nhà tôi đi vài bước là nhấc chân lên, tôi phải bế vào. Từ đó tôi đổi giờ: sáng khoảng năm giờ, tối sau bảy giờ rưỡi, và trước khi ra khỏi cổng tôi đặt mu bàn tay xuống nền đếm tới năm. Nóng quá thì đi trên cỏ, đi trong hẻm có bóng, hoặc đi vòng quanh trong nhà cho đủ bước.
Trong khoảng 10 giờ sáng đến 4 giờ chiều, thứ đáng đầu tư không phải là chỗ cho chó "chịu nóng giỏi", mà là chỗ mát cho nó nằm. Nền gạch men chỗ thông gió, cạnh chân cầu thang, gầm giường, sát cửa phòng có máy lạnh nếu nhà có. Ở thành phố, người nuôi Husky thành công thường thành công vì nhà kín và có điều hòa chạy buổi trưa, chó được ở trong suốt giờ nóng. Ngược lại, kiểu nhà có cái sân gạch rộng, nắng đổ cả ngày, chó bị thả ngoài sân — đó gần như là mô hình tệ nhất cho giống này, dù nghe có vẻ "thoáng" hơn. Sân thượng, mái tôn, hiên không bóng cây cũng nằm cùng nhóm đó.
Nước uống nên để nhiều chỗ, thay vài lần trong ngày, và đặt ở nơi mát thay vì nơi nắng hắt vào. Chó quá nóng thì thường không kêu. Nó nằm bẹt, thở nhanh, bỏ ăn, có khi nôn. Tới mức đó thì việc cần làm là hạ nhiệt và liên hệ bác sĩ thú y, không phải tự xử ở nhà.
Bộ lông kép: đừng cạo trọc, nhưng phải chải
Phản xạ đầu tiên của rất nhiều người khi thấy chó nóng là cạo trọc. Tôi không làm vậy. Lớp lông kép có tác dụng cách nhiệt theo cả hai chiều, và khi cạo sát, da bị phơi trực tiếp dưới nắng gắt — ở cái nắng này thì đó là đánh đổi tệ. Vấn đề thật không phải là cạo hay không, mà là lông chết có được lấy ra hay không.
Husky rụng quanh năm, và mỗi năm có một tới hai đợt "đổ lông" nặng theo mùa. Trong đợt đó, bạn chải mỗi ngày, mỗi lần mười lăm tới hai mươi phút, và gom ra một nắm lông đủ lớn để nhét đầy một túi nilon. Ngày thường thì hai tới ba lần một tuần. Đây là thứ thuế trả hằng ngày mà ảnh chó Husky trên mạng không bao giờ cho bạn thấy.
Ở khí hậu nóng ẩm, lông chết nằm lại trên da dễ kéo theo ngứa, gàu, viêm da. Mùa mưa là lúc để ý nhất: tắm vừa phải, và sấy khô kỹ, nhất là vùng bụng, nách, giữa các ngón chân. Lông kép ẩm lâu bên dưới là điều kiện chẳng ai muốn có.
Vận động: hai khung giờ, và phải có bài thay thế cho mùa mưa
Một con Husky trưởng thành cần khoảng một tới hai tiếng hoạt động có cấu trúc mỗi ngày, chia làm hai lần. "Có cấu trúc" nghĩa là đi bộ có dây và có thay đổi hướng, cho ngửi, kéo nhẹ, tìm thức ăn rải trong khay, đồ chơi nhồi. Thả nó ra sân một mình không tính là vận động — nó sẽ tự chuyển sang đào, gặm, hoặc nhìn cổng.
Mùa mưa là lúc cái lịch này bị phá. Rất nhiều người lấy mưa làm lý do nghỉ vài ngày, rồi vài tuần. Con chó không hiểu lý do đó. Năng lượng không tiêu hết sẽ chảy sang tiếng tru, đồ đạc trong nhà, và những cái lỗ dọc chân hàng rào.
Vài bài thay thế trong nhà khi trời mưa: lên xuống cầu thang chục vòng, rắc thức ăn khô vào mấy khay có ngăn để nó tìm, dạy một động tác mới, kéo nhẹ với đồ chơi. Điều thú vị là Husky khá thoải mái với trời mưa mát — bất lợi chỉ đổi từ nóng sang ẩm. Nên sau mỗi lần ướt, việc cần làm là lau và sấy khô, không phải lo nó cảm lạnh như nhiều người tưởng.
Đào, nhảy, tuột cổ: quản lý bằng vật chất, không bằng mệnh lệnh
Có lần tôi đứng ngoài nhìn nó cúi đầu, hai chân trước cào liên tục, đất văng ra sau lưng thành một vệt. Nó đào đúng chỗ đất mềm nhất, sát chân hàng rào, nơi trước đó có nước chảy qua. Con Husky không "hư" khi làm việc đó. Nó đang làm đúng việc của một giống chó được tạo ra để vượt địa hình và tìm đường. Chỉ cần một cái lỗ sâu chừng nửa gang là đủ.
Khoản thứ hai là tuột cổ. Vòng cổ lỏng, chó cúi đầu rồi giật lùi — xong. Nên với giống này, harness vừa khít là mặc định, không phải phụ kiện cho đẹp. Kiểm tra bằng cách luồn hai ngón tay vào giữa đai và ngực chó: vừa đủ, không lỏng hơn. Còn hàng rào thì kiểm tra ba thứ: chân rào có lót gạch đá không, cổng có tự chốt lại không, và có cây hay thùng nào đóng vai bàn đạp gần rào không.
Đừng quên chuyện gọi về. Husky có bản năng đi theo mùi và tiếng động mạnh hơn lệnh bạn dạy trong sân, nên gọi về khi đang tự do là thứ gần như không đáng tin. Ra công viên thì dùng dây dài năm tới mười mét, thả dây nằm trong nhà có hàng rào kín. Bạn có thể dạy "đứng lại", nhưng đừng xây dựng sự an toàn của con chó trên lệnh đó.
Tiếng tru và khoảng cách với hàng xóm
Husky ít sủa, tru nhiều. Tiếng tru dài, vang, đúng kiểu chó bầy gọi nhau. Trong một con hẻm mà hai bên là tường sát nhau, tiếng đó không hề dễ thương. Tệ hơn, nó tru nhiều nhất khi ở một mình — tức đúng lúc bạn đi làm.
Nếu bạn sống trong nhà phố có vách chung, chung cư hành lang dài, hay xóm trọ san sát, đây là khoản phải tính trước khi tính tới chuyện con chó biết ngồi hay không. Đây cũng là một trong những lý do khiến Husky bị chuyển nhà ở tuổi một, hai — áp lực từ hàng xóm, chứ không phải chó dữ.
Cách giảm thì có, nhưng phải làm từ đầu: tập cho quen ở nhà một mình theo từng bước ngắn, để lại đồ chơi nhồi thức ăn, mở tiếng ồn đều đều, và nói chuyện với hàng xóm trước khi họ gõ cửa. Cá thể khác nhau — có con tru rất ít, có con tru như đồng hồ báo thức — và bạn không chọn được điều đó trước khi đón.
Những khoản nên dự trù sẵn
Ba nhóm vấn đề giống này hay gặp và nên biết trước: khớp háng, các bệnh mắt di truyền như đục thủy tinh thể, và các vấn đề da liên quan tới kẽm. Nghe thì xa, nhưng nó dịch ra thành vài việc rất cụ thể. Chó lớn nhanh, khớp phải chịu sức nặng, nên đừng để chó con tăng cân quá nhanh và đừng cho vận động quá sốc khi khung xương còn mềm. Mắt thì để ý khi chó nheo mắt, chảy nước mắt nhiều, nhìn lệch — lúc đó đưa đi khám, không tự đoán. Da thì hay lên vào lúc chuyển mùa hoặc sau một đợt ẩm kéo dài.
Bạn không cần hoảng. Bạn cần một khoản ngân sách và một bác sĩ thú y tin được, và cần hiểu rằng "chó khỏe" không phải trạng thái mặc định suốt mười hai tới mười bốn năm. Tiền chải lông, tiêm phòng, phòng ve rận, khám định kỳ, cộng lại mỗi năm không nhỏ. Đó cũng là một phần của chữ "khó" mà lời đồn nhắc tới, chỉ là ít ai nói rõ nó khó ở khoản nào.
Hai thứ đừng trông vào: giữ nhà và gọi về
Husky là chó kéo xe, sống theo bầy, thân thiện với người lạ và không có mấy bản năng cảnh giác. Ai vào nhà nó cũng mừng. Nếu điều bạn cần là một con chó sủa khi có người lạ tới cổng, giống này sai nhu cầu — không phải khó nuôi, mà là chọn nhầm việc.
Cùng nhóm đó là chuyện gọi về ngoài đường, đã nói ở trên. Với giống này, an toàn được xây bằng hàng rào, dây và sự giàu có của môi trường sống, chứ không bằng lệnh.
Bốn câu hỏi trước khi quyết định
Tôi thường hỏi bốn câu này, và thấy chúng lọc được gần hết các trường hợp.
Một: từ khoảng 10 giờ sáng tới 4 giờ chiều, con chó sẽ nằm ở đâu? Nếu câu trả lời là "ngoài sân" hoặc "trên sân thượng", dừng lại ở đây.
Hai: bạn có hai khung giờ gần như cố định mỗi ngày, sáu ngày một tuần, để dắt nó đi không? Nếu tuần nào cũng khác nhau, mọi thứ sẽ trôi, và con chó là người chịu.
Ba: cổng nhà, chân hàng rào, khoảng hở dưới cổng trông thế nào, và hàng xóm sát vách là ai?
Bốn: ngân sách cho chải lông, khám định kỳ, đồ chơi, và một lần trục trặc sức khỏe bất ngờ — bạn chịu được không?
Bốn câu trả lời ổn thì Husky ở Việt Nam nuôi được, và nuôi nhàn hơn lời đồn khá nhiều, vì cái khó nằm ở khâu chuẩn bị chứ không nằm ở khâu chịu đựng. Câu một hoặc câu hai mà trả lời "không", thì vấn đề không phải là giống chó khó, mà là bạn đang ghép một con chó núi tuyết vào một căn nhà ống không thông gió và một lịch làm việc mười tiếng.
Quay lại buổi trưa tháng Năm đó. Điều tôi nhớ không phải là con chó nằm bẹt, mà là cảm giác mình đã suýt đọc sai nó. Tôi từng nghĩ nó lười. Thật ra là nó đang nóng, và nó không có cách nào nói cho tôi biết ngoài việc chọn đúng cái nền mát nhất trong nhà. Một con Husky ở Việt Nam không cần bạn thương nó nhiều hơn — nó cần bạn đọc đúng cái nền nhà mình trước.
