Nuôi Corgi ở Việt Nam khó không phải vì con chó, mà vì khí hậu và kiểu nhà bạn đang ở. Ba thứ quyết định bạn có hợp hay không: có chấp nhận dắt chó đi lệch hẳn khỏi giờ nắng, có chấp nhận lông rụng mỗi ngày quanh năm, và có đủ kiên nhẫn cho nó một việc gì đó để làm mỗi ngày. Thiếu một trong ba, cả người lẫn chó đều mệt. Còn kích thước thật, mức ồn, cái lưng dài trên chân ngắn thì biết trước là xoay được.
Tôi bắt đầu để ý giống này từ mấy con chó nhà hàng xóm, rồi tới con đầu tiên tôi tự nuôi. Cái làm tôi nhớ không phải bộ lông cam trắng, mà là cảm giác bế nó lên lần đầu: nặng hơn hẳn so với cái đầu mình đã tưởng tượng khi xem ảnh.
Corgi là hai giống, và cả hai đều nặng hơn bạn tưởng
Trước khi bàn chuyện nóng lạnh, phải nói rõ: Corgi không phải một giống mà là hai — Pembroke Welsh và Cardigan Welsh. Nhìn nhanh thì phân biệt bằng đuôi và tai. Pembroke thường đuôi cụt hoặc đuôi ngắn tự nhiên, tai nhọn dựng thẳng. Cardigan đuôi dài, dày, thấp, tai to hơn và chóp hơi tròn, đôi khi hơi nghiêng về phía trước. Về gốc gác, Cardigan thuộc nhóm chó chăn gia súc xứ Wales lâu đời hơn; Pembroke phổ biến khắp thế giới hơn và ở Việt Nam gần như bạn chỉ gặp Pembroke.
Nhiều tài liệu nói Cardigan trầm hơn, dè chừng người lạ hơn, còn Pembroke hướng ngoại, bám người, hay "cười". Tôi thấy mô tả đó đúng ở mức tham khảo, không phải hằng số — con nào cũng phụ thuộc cách nuôi từ nhỏ. Về chăm sóc, hai giống gần như giống nhau. Nên nếu bạn đang cân nhắc, đừng để chuyện hai giống làm bạn rối. Cái cần nhớ là cả hai cùng một kiểu cơ thể: thân dài, chân cực ngắn.
Và đây là con số đáng để bạn thử cân lại trong đầu. Pembroke thường rơi vào khoảng 10–14 kg, đứng trên chân chỉ cao chừng 25–30 cm. Ảnh chụp làm người ta tưởng đây là chó nhỏ 7–8 kg. Bế lên mới biết không phải. Con nhà tôi hồi đầy đặn cũng ngót 13 kg, mà bế lên thì ngắn ngủn, nặng như một bao gạo nhỏ.
Số cân đó quan trọng vì hai lý do rất thực tế. Thứ nhất, bạn sẽ bế nó lên xuống rất nhiều — lên xe, lên ghế, lên bậc tam cấp, xuống nền. Thứ hai, chó nặng mà chân ngắn thì mỗi ký dư đều dồn lên cột sống. Không có chỗ nào cho nó đi lạc.
Cái nóng là chuyện lớn nhất ở Việt Nam
Giống này ra đời ở xứ lạnh ẩm, chịu lạnh tốt hơn chịu nóng rất nhiều. Ở Việt Nam thì đảo ngược lại hoàn toàn: cái nóng kéo dài mới là thứ bạn phải thiết kế cuộc sống quanh nó.
Bài kiểm tra đơn giản nhất mà tôi vẫn làm: đặt mu bàn tay lên nền sân gạch hoặc nền bê tông lúc giữa trưa, đếm tới năm. Nếu rát thì bàn chân con chó cũng rát. Chân chó không dày hơn tay bạn bao nhiêu. Mùa nắng, khoảng 10 giờ sáng tới 4 giờ chiều là khoảng chết, nên giờ đi dạo bị đẩy về hai đầu ngày: sáng sớm trước 7 giờ và tối sau khoảng 6 giờ rưỡi. Nếu ai đó nói "cho nó ra chạy cho mát", hiểu là mát với người, không mát với con chó.
Bạn sẽ thấy con chó tự trả lời. Nó thở há, lưỡi dài, nằm bè ra sàn gạch men, tìm ngưỡng cửa có gió lùa, bụng áp sát nền, và tự động bỏ buổi trưa. Con Corgi nhà tôi mùa nóng nằm dài ở chỗ gió lùa cả buổi, chỉ ngóc đầu khi nghe tiếng dép. Việc của mình là đi theo nó, chứ không phải bắt nó đi theo mình.
Nền gạch mát, chỗ thông gió, nước uống luôn có — mấy thứ đó hiệu quả hơn nhiều so với việc tắm liên tục. Còn cạo lông cho mát là làm ngược, tôi nói ở phần dưới.
Bộ lông kép: rụng quanh năm, và đừng cạo
Corgi có lông kép — một lớp lông bảo vệ bên ngoài, một lớp lông tơ mềm bên trong. Kiểu lông này rụng lai rai quanh năm và "đổ" nặng hai lần một năm, thường rơi vào lúc chuyển mùa. Ở nhà ẩm, lông tơ bám vào nền gạch, chân ghế, kẽ tủ, cánh quạt trần, và cả vào quần áo bạn. Đây là thứ gần như ai cũng chỉ nhận ra sau khi đã đón chó về.
Cách sống chung chỉ có một chữ: chải. Chải ba tới bốn lần một tuần là mức nền; vào đợt đổ lông thì mỗi ngày. Chải ngoài sân, đừng chải trong nhà. Chải theo chiều lông, chia từng vùng, đưa lược sâu tới sát da — chải phớt trên bề mặt thì lông tơ vẫn còn nguyên trong đó, vài hôm sau nó rụng vào nhà bạn. Có người chải xong thấy ít lông rồi yên tâm, nhưng thật ra chỉ là chưa chải tới lớp dưới.
Còn đây là điều tôi phải nói rõ vì nghe nhiều lần: đừng cạo trọc cho mát mùa hè. Lớp lông tơ không chỉ để giữ ấm, nó còn có tác dụng cách nhiệt. Cạo đi thì da tiếp xúc trực tiếp với nắng, dễ bị kích ứng, và mùa đông sau đó con chó mất luôn lớp đệm. Cắt tỉa gọn gàng thì được, cạo trọc thì không.
Và không có cách nào "trị" rụng lông. Chỉ có cách quản nó.
Cái lưng dài trên chân ngắn
Thân dài, chân ngắn, lại thuộc nhóm lên cân rất dễ. Mỡ của nó không chỉ nằm ở bụng mà dồn lên hai bên lưng. Cách kiểm tra không cần cân: áp hai tay vào hai bên sườn, xem có còn sờ thấy xương sườn dưới một lớp đệm mỏng không. Nếu đã thành một lớp mềm dày, con chó đang dư cân — và đó là lúc cần siết lại, không phải lúc chờ.
Mấy việc hằng ngày tạo ra khác biệt lớn hơn bạn nghĩ. Hạn chế để nó nhảy từ xe xuống đất, nhảy từ ghế sofa xuống nền, và nhất là nhảy bật lên. Bế lên bế xuống thay vì để nó nhảy: một tay đỡ ngực, một tay đỡ mông, giữ lưng thẳng. Nhà có trẻ nhỏ thì để ý — trẻ con hay bế kiểu kẹp nách cho chân thõng xuống, đó là tư thế xấu nhất cho cái lưng này.
Đây là loại chuyện tính bằng năm, không phải bằng ngày. Corgi thường tới khoảng 6–7 tuổi mới lộ ra hệ quả của mấy năm ăn thoải mái và nhảy nhiều. Nghĩa là cái giá của hôm nay sẽ tới vào vài năm sau.
Nếu thấy lưng có gì khác thường — đi đứng khác, leo cầu thang chần chừ, đứng lên ngồi xuống có vẻ khó — thì đưa đi khám. Đây không phải loại chuyện tự xử ở nhà.
Sủa, đuổi theo, cắn gót — đây là chó chăn bò
Nghề gốc của giống này là chăn gia súc, dồn bò đi đúng hướng. Con bò nặng gấp nhiều lần nó. Cách nó dồn gồm ba động tác: sủa, đuổi, và đớp vào gót chân khi con bò đi lệch. Bản năng đó không biến mất khi bạn mang nó về một căn hộ hay về một khu vườn.
Bạn sẽ thấy gì trong thực tế: sủa xe máy chạy qua, sủa tiếng dép lê ngoài hành lang, sủa tiếng người lạ, có khi sủa cả tiếng động cơ quạt. Ở nhà vườn có gà vịt mèo thì nó đuổi. Với trẻ con chạy trong sân, nó đớp gót — không phải cắn ác, mà là đớp cho người kia dừng lại và đi đúng hướng. Với người không quen, cái đó trông y như cắn.
Câu trả lời không phải là phạt. Phạt làm con chó bối rối, vì với nó đó là việc nó được sinh ra để làm. Câu trả lời là cho nó một việc khác để làm. Trò giấu thức ăn quanh nhà, vài động tác dạy mỗi ngày, buổi đi bộ có mục tiêu (đi vòng, dừng, đợi), dạy một hiệu lệnh "dừng" rồi thưởng. Con chó mệt đầu thì bớt sủa — cái đó tôi thấy đúng hơn mọi cách quát mắng.
Về tiếng ồn: đây là giống nói nhiều. Nhà riêng có sân thì dễ chịu hơn hẳn. Ở chung cư vách liền vách, tiếng sủa lúc thang máy ting hay lúc hàng xóm về là chuyện bạn phải xử lý hằng ngày, và hàng xóm sẽ nghe trước khi bạn kịp nghe. Nếu bạn sống trong nhà tập thể và không chịu được việc này, thì đây là điểm loại Corgi, không phải điểm cần cố.
Còn chuyện vận động thì nhẹ hơn nhiều người tưởng. Nó không cần chạy đường dài. Khoảng 30–60 phút đi bộ chia làm hai lần, cộng trò chơi trong nhà và vài phút huấn luyện là đủ. Nó cần được dùng đầu nhiều hơn dùng chân.
Cuối cùng, câu tôi hay hỏi lại người đang cân nhắc: bạn hình dung buổi chiều của bạn với con chó này là gì. Nếu hình dung là nó nằm im bên cạnh trong lúc bạn làm việc, thì Corgi không khớp. Nếu hình dung là 6 giờ rưỡi bạn xỏ dép dắt nó đi một vòng, về nhà chơi trò tìm đồ ăn, rồi nó sủa cái xe máy ngoài ngõ và bạn nói "thôi nào", thì bạn đang hình dung đúng. Phần còn lại chỉ là chuẩn bị: đi sáng sớm thay vì đi trưa, chải lông thay vì cạo, giữ eo thay vì cho ăn thoải mái. Làm được ba việc đó thì giống chó này nuôi rất bền.
