Một con Poodle Toy nặng 3 kg ăn khoảng 60–70 gam hạt khô mỗi ngày, chia làm hai bữa, với loại hạt thông thường ghi 350–400 kcal trên 100 gam. Nhưng con số đó thuộc về một bao hạt cụ thể, không thuộc về con chó. Muốn ra số đúng cho bao đang mở, tự làm ba bước: lấy 70 nhân với cân nặng tính bằng kg lũy thừa 0,75 để ra nhu cầu năng lượng lúc nghỉ, nhân tiếp với hệ số vận động, rồi chia cho số kcal trên 100 gam in ở mặt sau bao. Kết quả là gam mỗi ngày; chia đôi ra gam mỗi bữa.
Tôi ngồi ở bàn bếp, điện thoại mở sẵn phần máy tính, một tay giữ bao hạt mới, một tay lật mặt sau tìm dòng chữ nhỏ xíu. Dưới sàn, con Poodle Toy 3 kg đã ngồi đúng chỗ, chén inox đặt trước mặt, tai vểnh lên nghe ngóng. Nó không biết gì về kcal. Nó chỉ biết giờ này mọi hôm là có gì đó rơi vào chén.
Mỗi lần đổi bao là một lần làm lại phép tính. Không phải vì tôi thích tính, mà vì tôi từng múc theo cảm giác và nhận ra mình hoàn toàn không biết con chó đang ăn bao nhiêu. Cái chén đầy hay vơi chẳng nói lên gì: cùng một chén, hạt này nặng 80 gam, hạt khác nặng 110 gam.
Ba bước, làm bằng điện thoại ngay tại bàn bếp
Bước một là nhu cầu năng lượng lúc nghỉ. Công thức quen thuộc: 70 nhân với cân nặng tính bằng kg, lũy thừa 0,75. Với 3 kg, 3 mũ 0,75 vào khoảng 2,28, nhân 70 ra khoảng 160 kcal. Con số này là năng lượng để con chó nằm yên, thở, giữ thân nhiệt. Nó chưa tính việc con chó chạy vòng quanh sân.
Bước hai là nhân với hệ số vận động. Chó đã triệt sản, sống trong nhà, ngày đi dạo một hai vòng: khoảng 1,6. Chó nằm nhiều, ít ra ngoài: khoảng 1,4. Chó còn trẻ, chạy nhảy nhiều, chưa triệt sản: 1,8 đến 2,0. Lấy 1,6 thì 160 nhân 1,6 ra khoảng 256 kcal một ngày.
Bước ba là chia cho năng lượng của hạt. Bao ghi 380 kcal trên 100 gam thì 256 chia 380 rồi nhân 100, ra khoảng 67 gam. Bao ghi 350 thì khoảng 73 gam. Bao ghi 400 thì khoảng 64 gam. Chia hai bữa, mỗi bữa rơi vào khoảng 30 đến 35 gam.
Nếu con chó của bạn thuộc nhóm nằm nhiều, hệ số 1,4 cho ra khoảng 224 kcal, tức khoảng 59 gam với loại hạt 380. Nếu nó chạy nhảy nhiều, hệ số 1,8 cho ra khoảng 288 kcal, tức khoảng 76 gam. Vậy vùng hợp lý là 60 đến 75 gam, và việc của tôi là chọn điểm rơi trong vùng đó bằng cách nhìn con chó, không phải bằng cách nhìn cái chén.
Chỗ dễ sai nhất nằm ở đơn vị trên bao
Không phải bao nào cũng ghi kcal trên 100 gam. Rất nhiều bao ghi kcal trên kg. "3.800 kcal/kg" chính là 380 kcal trên 100 gam. Đọc nhầm thành 3.800 kcal trên 100 gam thì phép tính lệch mười lần.
Thực tế không ai cho con chó 3 kg ăn dưới một gam một ngày, nên cái sai đó thường không biểu hiện thành một con chó chết đói. Nó biểu hiện thành người nuôi tính hoài không ra, bực mình, rồi quay lại múc theo cảm giác và gọi đó là kinh nghiệm. Tôi biết vì tôi đã đi đúng vòng đó.
Cũng có bao chỉ ghi "ME" kèm một con số. Cứ tìm chữ kcal và đọc kỹ phần đơn vị đứng sau. Nếu bao không ghi năng lượng ở đâu cả, tôi thường lấy tạm 370 kcal trên 100 gam cho hạt khô thông thường để có điểm xuất phát, rồi chỉnh lại bằng cân và bằng tay sờ xương sườn sau hai tuần.
Sờ xương sườn và bước lên cân, không nhìn cái chén
Phép tính cho ra điểm khởi đầu. Thứ quyết định là con chó.
Tôi cân nó hai tuần một lần, cùng một cái cân nhà bếp hoặc cân em bé, cùng một thời điểm trong ngày, tốt nhất là trước bữa sáng. Ghi lại con số. Xu hướng của ba bốn lần cân quan trọng hơn một lần cân.
Rồi đặt hai bàn tay lên hai bên lồng ngực, ấn nhẹ. Nếu sờ được từng xương sườn dưới một lớp đệm mỏng, cảm giác gần giống sờ mu bàn tay mình, là vừa. Nếu phải ấn sâu mới thấy xương, là hơi dư. Nếu sờ rõ như sờ khớp ngón tay, là thiếu. Nhìn từ trên xuống thấy eo thon vào, nhìn ngang thấy bụng hơi hếch lên, là ổn.
Quy tắc tôi tự đặt: nếu sau hai tuần cân nặng nhích lên mà xương sườn đã mất dần, giảm khoảng 10% lượng hạt. Nếu nhích xuống, tăng khoảng 10%. Không nhảy một lần hai ba chục phần trăm, vì dạ dày chó nhỏ, thay đổi đột ngột dễ đi lỏng.
Chó con ăn khác chó lớn ở chỗ nào
Poodle Toy hai đến bốn tháng tuổi ăn ba đến bốn bữa một ngày, rồi giảm dần xuống hai bữa khi qua khoảng bốn tháng. Lý do không chỉ là chuyện calo. Chó con cần nhiều năng lượng trên mỗi kg hơn chó lớn, nhưng quan trọng hơn là dạ dày nó bé và gan dự trữ đường huyết ít. Bỏ một bữa ở con chó một hai kg có thể dẫn tới hạ đường huyết: run rẩy, lả người, đi loạng choạng, có khi nằm bẹp. Với con 3 kg trưởng thành thì hai bữa cách nhau khoảng tám đến mười tiếng là ổn; với chó con thì khoảng cách đó quá dài.
Nên khi tính gam cho chó con, tôi vẫn dùng công thức rồi nhân hệ số cao hơn, nhưng chia nhỏ số đó ra nhiều bữa. Con số tổng trong ngày không đổi nhiều; cách chia mới là thứ thay đổi.
Những thứ ăn vặt cũng phải trừ vào tổng
Một miếng ức gà luộc, vài hạt thưởng khi dạy ngồi, một miếng cà rốt — đều là calo. Tôi giữ phần ăn vặt dưới khoảng 10% tổng năng lượng trong ngày và trừ vào lượng hạt. Với con chó 3 kg ăn khoảng 256 kcal, 10% là khoảng 25 kcal, tương đương chừng 7 gam hạt. Nghe ít, nhưng đó là toàn bộ ngân sách ăn vặt của nó trong ngày.
Cũng vì con số tuyệt đối nhỏ như vậy mà tôi không cho ăn cơm thừa canh cặn. Hành, tỏi, nho, sô-cô-la, xương nấu chín đều nằm trong nhóm nguy hiểm, và với con chó 3 kg thì biên an toàn hẹp hơn nhiều so với con chó 20 kg. Một miếng sô-cô-la đen cỡ đầu ngón tay với con 20 kg là chuyện nhỏ; với con 3 kg là chuyện nên gọi bác sĩ. Xương gà nấu chín dễ vỡ thành mảnh nhọn, và thực quản của con chó 3 kg cũng nhỏ tương ứng.
Đọc mặt sau bao để biết mình đang tính trên cái gì
Tôi nhìn hai thứ. Thứ nhất là bảng phân tích đảm bảo: protein tối thiểu, chất béo tối thiểu, xơ, độ ẩm. Với Poodle Toy trưởng thành sống trong nhà, protein khoảng 22 đến 28% và béo khoảng 10 đến 15% là vùng phổ biến; nhưng không có ngưỡng thần kỳ nào cả, và mấy con số đó không giúp tôi tính gam. Chúng chỉ giúp tôi biết bao này giàu năng lượng hơn hay ít hơn bao trước.
Thứ hai là tên nguyên liệu đứng đầu danh sách. "Thịt gà", "thịt cừu", "cá" đứng đầu thì khác với "ngũ cốc" hay "phụ phẩm" đứng đầu. Tôi không chọn bao theo hình con chó in trên đó. Tôi chọn theo số kcal in ở mặt sau, vì đó là con số duy nhất trong cả bao hạt ảnh hưởng trực tiếp đến phép tính của tôi.
Cuối cùng, có những chuyện phép tính không giải quyết được. Chó đang bệnh, đang uống thuốc, vừa phẫu thuật, đang mang thai, hoặc có vấn đề về thận, gan, tiêu hóa — những trường hợp đó cần bác sĩ thú y cho khẩu phần riêng, và tôi không tự suy ra từ công thức. Công thức chỉ dành cho con chó khỏe mạnh, sống ở nhà.
Phép tính này không phải để chính xác đến từng gam. Nó để tôi có một con số mà điều chỉnh. Khi đã có con số, việc nhìn con chó mới có ý nghĩa. Khi chưa có con số, tôi chỉ đang đoán rồi gọi đó là trực giác.