Chó già ăn ít đi không có nghĩa là phải cắt bớt khẩu phần. Việc cần làm trước tiên là chia lại phần ăn trong ngày: giữ gần đủ lượng đạm, bớt phần tinh bột, và tách khẩu phần thành ba bữa nhỏ thay vì hai bữa đầy. Chó lớn tuổi thường cần ít năng lượng hơn nhưng không cần ít đạm hơn, nên phần ăn của nó phải được dàn mỏng ra và đổi tỉ lệ bên trong, chứ không phải bị cắt xuống. Cách nhìn này xử lý được phần lớn các ca chó tự nhiên ăn ít mà nguyên nhân không nằm ở bệnh.
Tôi hiểu ra điều đó từ cái bát đặt trên nền gạch bếp nhà mình.
Sáu giờ tối, tôi đặt bát xuống đúng chỗ quen thuộc. Con chó nhà tôi năm nay mười một tuổi, nặng chừng mười hai ký. Nó ghé mũi, liếm hai lần, ăn ba miếng, đứng im vài giây rồi đi ra tấm chiếu nằm. Bát còn ấm vì tôi vừa trộn cơm với thịt vừa nấu xong. Tôi nghiêng bát lên xem: còn hơn nửa.
Sáng hôm sau y như vậy. Bữa trưa cũng vậy. Nó vẫn tỉnh, vẫn ra sân nằm nắng, vẫn sủa khi có người lạ ngoài cổng. Nó chỉ không ăn hết.
Và tôi làm đúng cái việc mà ai cũng làm: bữa sau xúc ít lại.
Cắt phần ăn là phản xạ sai
Hai tuần sau, khi vuốt tay dọc sống lưng nó, tôi đếm được từng đốt sống như chuỗi hạt. Lúc đó tôi mới biết mình chữa sai thứ. Con chó không từ chối thức ăn. Nó từ chối một cái bát đầy.
Chuyện xảy ra trong con chó già có hai lớp, và người nuôi hay gộp lại làm một. Lớp thứ nhất là nhu cầu năng lượng. Chó từ khoảng bảy đến tám tuổi đã được coi là lớn tuổi, mốc đó tới sớm hơn ở giống lớn và giống khổng lồ, muộn hơn ở giống nhỏ. Nó nằm nhiều hơn, đi bộ ngắn hơn, chạy ít hơn. Nhu cầu năng lượng tụt theo, nên phần ăn từng vừa đủ lúc năm tuổi có thể thành dư ở tuổi mười. Chuyện này đúng.
Lớp thứ hai là chuyện nó ăn được bao nhiêu trong một lần, và cái này không liên quan gì tới năng lượng. Mùi với vị thức ăn nhạt dần theo tuổi, nên bát cơm nguội để ngoài nửa tiếng bốc rất ít mùi và trở nên kém hấp dẫn hẳn so với hồi nó còn trẻ. Răng thì có cao răng, có cái lung lay, lợi đỏ. Con chó vẫn muốn ăn, nhưng nhai đau nên ăn vài miếng rồi thôi. Hai chuyện đó làm lượng ăn vào giảm trước khi có bất kỳ thay đổi nào khác trong cơ thể.
Nếu lúc đó tôi cắt cả bát, tôi vừa giải quyết sai lớp thứ nhất, vừa làm lớp thứ hai nặng thêm.
Dựng lại bát ăn từ phía đạm
Cái sai nằm ở thứ tự múc. Tôi múc cơm trước cho đầy bát rồi mới thêm thịt vào. Khi con chó ăn được sáu phần mười cái bát đó, nó nhận sáu phần mười của một lượng đạm vốn đã ít.
Tôi làm lại theo hướng ngược: quyết phần đạm trước, rồi mới lấy cơm lấp cho đủ.
Với con chó mười hai ký nhà tôi, phần đạm trong ngày là khoảng một trăm năm mươi đến một trăm tám mươi gram thịt nạc hoặc cá nạc đã gỡ xương, chia đều cho các bữa, cộng thêm trứng vài lần một tuần. Cơm chỉ còn là nền, không còn là chính. Gan cho ít, vài lần một tuần, mỗi lần một miếng nhỏ. Đây là mức của con chó nhà tôi, không phải công thức chung; con nhỏ hơn thì ít hơn, và con đang có bệnh nền thì phải theo hướng dẫn của bác sĩ thú y.
Lý do phải giữ đạm chứ không cắt: chó già mất dần khối cơ, và khối cơ đó là thứ giữ cho nó còn tự đứng lên, tự leo bậc thềm, tự nhảy lên xe. Cắt đạm để giảm cân là cách nhanh nhất để con chó gầy đi và yếu đi cùng lúc.
Nếu buộc phải giảm tổng năng lượng, chỗ cắt nằm ở tinh bột và ở đồ ăn vặt, không nằm ở miếng thịt. Trong nhà Việt Nam, chỗ đó thường là cơm thừa, bánh quy, miếng thịt mỡ rơi trên bàn, vài hạt lạc. Sờ tay lên sườn để biết có cần cắt hay không, chứ đừng cắt theo cảm giác.
Ba bữa nhỏ, và mấy thứ khiến nó chịu ăn
Chia phần thành ba bữa, mỗi bữa khoảng hai phần ba cái bát cũ. Ba bữa nhỏ hợp với con chó ăn chậm hoặc ăn vài miếng rồi bỏ đi, vì mỗi lần nó chỉ phải đối mặt với một lượng vừa phải. Tôi để bát xuống, cho khoảng mười lăm phút, hết thì thôi, còn thì đổ bỏ và bữa sau bớt lại một chút. Không để thức ăn nằm cả ngày cho nó gặm dần, vì như vậy tôi không biết nó thật sự ăn bao nhiêu.
Một hai thìa nước ấm, không nóng, trộn vào thức ăn giúp dậy mùi. Đây là thứ tôi thấy hiệu quả rõ nhất mà cũng rẻ nhất. Thức ăn để nguội ngoài không khí nửa tiếng thì mùi bay gần hết, mà con chó già thì ăn bằng mũi trước rồi mới ăn bằng miệng.
Đổi món luân phiên giữa gà, bò, cá, trứng để nó không chán, nhưng đổi từ từ, trộn lẫn phần cũ với phần mới trong vài ngày. Dạ dày chó già nhạy hơn chó trưởng thành; đổi đột ngột dễ đi lỏng, mà đi lỏng thì lại sụt cân, thành vòng luẩn quẩn.
Nhà có nhiều chó thì tách con già ra ăn riêng, cho ăn trước. Con khỏe sẽ ăn hết phần của nó trước khi nó kịp quyết định. Chỗ ăn nên yên tĩnh, tránh chỗ người đi lại nhiều.
Về cái bát: bát nông, miệng rộng, dễ với tới. Có người kê bát cao cho chó đỡ mỏi cổ, nhưng với giống lớn ngực sâu thì kê cao lại liên quan tới xoắn dạ dày, nên tôi để nguyên dưới sàn cho chắc. Đây là loại chi tiết mỗi nhà tự cân, không có câu trả lời đúng cho mọi con.
Và nếu chân còn đủ tốt, cho đi bộ nhẹ trước bữa ăn chừng mười lăm phút. Vận động nhẹ làm con chó đói hơn; nằm cả ngày thì ăn cũng kém.
Cái cân và bàn tay vuốt sườn
Cảm giác ăn được bao nhiêu là thứ rất dễ đánh lừa. Cái cân thì không.
Cách tôi cân: bế con chó lên cùng lên cân người, đọc số, rồi trừ cân nặng của mình. Cùng một cái cân, cùng một thời điểm trong ngày, mỗi tuần một lần. Bốn con số một tháng là đủ thấy xu hướng, trong khi nhìn bằng mắt thì phải vài tháng mới thấy.
Tôi dán một tờ giấy nhỏ lên cánh tủ lạnh. Ngày, số ký, và một chữ ghi chú: ăn hết, ăn nửa, bỏ. Sau vài tuần, tờ giấy đó cho biết nhiều hơn mọi lời khuyên chung chung.
Bàn tay thì kiểm tra thể trạng. Vuốt hai bên sườn: sờ thấy xương sườn mà không cần ấn mạnh, nhưng không nhìn rõ từng xương, là mức ổn. Nếu phải ấn mới tìm ra xương, con chó đang gầy. Nếu vuốt qua mà không thấy gì, nó đang dư. Sờ dọc sống lưng, nếu nổi từng đốt như chuỗi hạt thì đã gầy. Sờ hai bên hông, chỗ xương chậu nhô lên rõ thì cũng vậy.
Chó già béo không phải chuyện nhỏ. Mỡ thừa làm khớp đã thoái hóa phải chịu thêm, làm tim và phổi làm việc nặng hơn, làm con chó thở gấp khi nằm. Đến lúc đó thì phải giảm tổng năng lượng thật, nhưng giảm từ cơm và đồ ăn vặt, không giảm từ miếng thịt.
Khi nào không được tự chia phần
Có những dấu hiệu mà việc chỉnh phần ăn tại nhà không giải quyết được gì, và chờ thêm chỉ làm mất thời gian.
Bỏ ăn hoàn toàn trong một ngày, hoặc ăn rất ít kéo dài vài ngày. Sụt cân nhanh, kiểu nhìn thấy rõ sau một hai tuần. Nôn, tiêu chảy, phân đen. Uống nước nhiều bất thường và đi tiểu nhiều. Thở gấp khi đang nằm. Miệng chảy máu, răng lung lay và con chó kêu khi nhai. Đi khập khiễng, đứng dậy khó, trượt chân trên nền gạch.
Với những trường hợp này, phần ăn là việc của bác sĩ thú y, không phải việc của cái bát ở nhà. Và nếu con chó đã được chẩn đoán bệnh thận, tim hay gan, thì chuyện ăn uống là một phần của điều trị, không phải chuyện cân lại tỉ lệ cơm thịt.
Không phải con nào cũng ăn lại ngay. Con nhà tôi mất gần hai tuần, và trong hai tuần đó tôi phải đổi món ba lần vì nó bỏ cá rồi bỏ gà. Có hôm tôi tưởng mình làm sai cả cách. Nhưng cái bát bắt đầu sạch dần, và đến lúc tôi vuốt tay dọc sống lưng, chuỗi hạt đã mờ đi.
Con chó không ăn nhiều hơn hẳn. Nó chỉ ăn đúng thứ tự, đúng số lần, và đúng thứ nó cần.
