Không có giống chó nào rụng lông ít tuyệt đối, bởi rụng lông không phải một nét tính cách của giống chó mà là một chặng bắt buộc trong vòng đời của từng sợi lông: mọc ra, già đi, nằm nghỉ trong nang lông, rồi rụng đi để sợi mới mọc thay. Cái mà người ta gọi là "giống ít rụng" thực chất chỉ nói về lượng lông rơi vãi ít thấy trong nhà, chứ không phải con chó không nhả sợi lông nào. Và vì rụng lông là một chặng chứ không phải một lỗi, nên một đợt rụng nhiều kéo dài vài tuần rồi đâu lại vào đó cũng không tự động là bệnh.
Tôi ngồi xổm trên nền gạch lúc sáu giờ sáng, tay lăn cây lăn keo qua tấm chiếu, cuộn lên một lớp lông trắng mịn như bông gòn. Con chó nằm cách đó một mét, ngủ, hai chân trước co lại, thở đều. Ngồi xuống cạnh tôi, bạn sẽ thấy đúng thứ tôi thấy: nắng sớm chiếu chéo qua khung cửa, và trong cột sáng đó có mấy chục sợi lông đang trôi lơ lửng, không chịu rơi. Con chó không hói chỗ nào. Nó chỉ vừa hết ca.
Đưa tay vuốt dọc sống lưng nó, bạn kéo ra một dúm mềm; vuốt lại đúng chỗ đó thì trơn. Hôm sau chỗ đó lại có. Chi tiết nhỏ đó nói lên điều quan trọng nhất: lông chó không rụng theo kiểu cả bộ lông cùng trút một lượt, mà theo kiểu từng sợi một, mỗi sợi ở một thời điểm khác nhau. Cái sàn đầy lông hôm nay là tổng của hàng nghìn sợi đã tới hạn vào những ngày khác nhau.
Một sợi lông đi qua ba chặng, rụng là chặng cuối
Mỗi sợi lông mọc ra từ một nang lông nằm trong da. Nang đó không sản xuất mãi một sợi. Nó chạy theo chu kỳ.
Chặng đầu là pha mọc: nang lông đẩy sợi lông dài ra. Với chó lông ngắn, pha này thường tính bằng tuần cho tới vài tháng. Với nhóm lông dài, lông xoăn kiểu giống tóc người, pha mọc có thể kéo rất dài.
Chặng giữa là pha chuyển: nang ngừng sản xuất, co nhỏ lại, sợi lông không dài thêm nữa.
Chặng cuối là pha nghỉ: sợi lông đã tách khỏi nguồn nuôi nhưng vẫn còn cắm trong nang, giống như cái cọc cắm trong đất. Nó nằm đó chờ. Hết pha nghỉ, sợi cũ bị đẩy ra và sợi mới bắt đầu nhú lên. Chính khoảnh khắc bàn giao đó là lúc bạn thấy lông trên sàn.
Rụng, vì vậy, không phải dấu hiệu bộ lông đang yếu đi. Nó là bước chuyển tiếp. Và điều đáng nhớ hơn cả: các nang lông không chạy đồng loạt. Trên cùng một con chó, nang vùng hông có thể đang ở pha nghỉ trong khi nang vùng vai vẫn đang mọc. Vì thế một con chó hoàn toàn khỏe mạnh vẫn rụng lông mỗi ngày, quanh năm, ở mức nền. Bạn chải nhẹ và thấy vài sợi — đó là mức nền, không phải bệnh.
Vì sao cả nhà cùng trút lông trong một tuần
Rồi có những tuần lượng lông tăng vọt. Đó là khi một loạt nang lông bước vào pha nghỉ cùng lúc rồi cùng nhả lông trong một khoảng ngắn. Dân nuôi chó gọi đó là thay lông.
Việc đồng loạt hóa này không ngẫu nhiên. Nó bám vào tín hiệu bên ngoài, chủ yếu là độ dài ngày và nhiệt độ. Mắt con chó ghi nhận ngày dài ra hay ngắn lại, cơ thể đọc đó là tín hiệu mùa, và cả bộ lông nhận lệnh đổi áo.
Ở xứ ôn đới, chuyện này rõ như ban ngày: mỗi năm hai lần, chó nhả lông thành từng mảng lớn, lớp lông mùa đông dày rụng đi để nhường chỗ cho lớp mỏng hơn, rồi tới mùa lạnh lại ngược lại.
Ở Việt Nam mình thì độ dài ngày gần như đứng yên quanh mức mười hai tiếng suốt năm, nên tín hiệu đó yếu hẳn. Bộ lông vẫn đổi, nhưng đổi rải ra, ít kịch tính. Người nuôi ở đây thường thấy một lớp lông mỏng mỗi tuần hơn là một trận lở đất mỗi mùa.
Thứ làm nó lộ ra ở mình thường là nhiệt độ và độ ẩm. Mấy tuần cuối mùa mưa, hoặc đợt nắng đầu mùa, oi bức đổi đột ngột. Bạn sẽ thấy lông rụng nhiều hơn, con chó nằm dài trên nền gạch tìm chỗ mát, uống nước nhiều hơn. Đó vẫn là chuyện thay áo.
Chó sống trong nhà trút lông theo kiểu khác
Đây là chỗ nhiều người nuôi ở thành phố bị lệch kỳ vọng.
Con chó sống trong căn hộ, máy lạnh chạy gần như quanh năm, đèn bật tới mười một giờ đêm, ban ngày đi làm thì nhà tối om. Với cơ thể con chó, tín hiệu mùa gần như bị xóa: nhiệt độ phẳng, ánh sáng phẳng. Kết quả là bộ lông không đồng loạt hóa được, lông nhả ra rải đều khắp năm. Người nuôi gọi đó là "rụng quanh năm không dứt". Đúng là như vậy, nhưng không phải vì con chó bệnh, mà vì nó không nhận được tín hiệu để đổi áo một lần cho xong.
Ngược lại, con chó ở miệt vườn, ngủ ngoài hiên, nắng mưa đều biết, lại thay lông theo nhịp rõ hơn. Nắng gắt kéo dài, nó nhả bớt lông. Mưa về, lông dày lên. Sống đủ lâu với nó, bạn đoán được tháng nào nó trút lông.
Cũng cùng một con chó đó, nếu bạn dọn nó vào phòng kín, bật máy lạnh và đèn thâu đêm, thì sau vài tháng nhịp thay lông sẽ mờ đi. Không có gì huyền bí ở đây cả. Chỉ là bạn vô tình tắt tín hiệu mùa của nó.
"Không rụng lông" và "hypoallergenic" thực ra đang hứa điều gì
Cần nói cho rõ: những nhãn này không nói con chó không rụng. Chúng nói bạn ít thấy lông trên ghế sofa hơn.
Poodle, Bichon, Maltese, Yorkshire, Schnauzer thuộc nhóm lông mọc liên tục — kiểu lông gần với tóc người hơn là lông thú. Sợi lông của chúng vẫn hết hạn và vẫn rụng khỏi nang. Nhưng vì lông xoăn, rối, sợi rụng không rơi xuống sàn ngay mà mắc lại trong bộ lông. Đó là lý do nhà sạch hơn. Cái giá đi kèm là bạn phải chải thường xuyên hơn, không thì lông bết thành búi sát da, và phải cắt tỉa định kỳ. Thời gian tiết kiệm được ở cây chổi, bạn trả lại ở bàn chải.
Ngay cả chó gần như không lông cũng không phải bộ da trơn tuyệt đối — vẫn có lông thưa ở đầu, đuôi, bàn chân, và da vẫn thay tế bào đều đặn.
Còn chữ "hypoallergenic" thì lệch hướng hơn nữa. Thứ gây dị ứng ở chó không phải sợi lông. Chất gây dị ứng nằm trong tế bào da chết, nước bọt và nước tiểu; sợi lông chỉ là phương tiện chuyên chở. Bỏ được lông rụng không có nghĩa là bỏ được chất gây dị ứng. Cùng một giống, con này có thể khiến người trong nhà hắt hơi mà con khác thì không — khác biệt giữa từng cá thể thường lớn hơn khác biệt giữa các giống. Nếu nhà có người mẫn cảm, cách kiểm tra thành thật nhất là dành thời gian thật với đúng con chó đó trước khi quyết định, chứ đừng tin vào nhãn giống.
Cạo lông không làm nó ngừng rụng
Trưa nắng, tông đơ chạy một đường dọc lưng con chó, lông rơi xuống như mùn cưa. Sờ vào thấy nhẹ nhõm, và cảm giác nhẹ nhõm đó đánh lừa bạn.
Nang lông vẫn nằm nguyên trong da. Sợi lông vẫn mọc, vẫn đủ tuổi thì vẫn nhả. Bạn không dừng được chu kỳ, bạn chỉ cắt ngắn sợi lông đi. Kết quả là lông rụng không biến mất; nó đổi từ sợi dài cuộn gom được thành sợi ngắn cứng, đâm vào vải, chui vào kẽ ngón tay, khó dọn hơn hẳn.
Với chó lông hai lớp, cạo còn có thể làm hỏng bộ lông về sau. Lớp lông phủ bên ngoài mọc chậm, lớp lông tơ bên dưới mọc nhanh. Cạo sát da dễ dẫn tới cảnh lông tơ mọc ồ ạt trong khi lông phủ chưa kịp trở lại; bộ lông mất cân, có con đổi màu, đổi độ xốp, có con mọc lại rất chậm hoặc không đều.
Chưa kể lớp lông đó không chỉ để giữ ấm. Nó chắn nắng và tạo một lớp đệm khí giúp con chó không bị nung trực tiếp. Cạo trụi giữa trời nắng thì da trở thành chỗ hứng nắng.
Cái thực sự có ích là cho lông một chỗ để ra trước khi nó ra sàn: chải. Chải ngoài sân hoặc ngoài ban công, chứ đừng chải giữa nhà rồi tự hỏi sao nhà vẫn đầy lông.
Rụng nhiều vài tuần khác với rụng lông đáng lo
Hãy nhìn bộ lông, đừng nhìn cái sàn.
Một đợt thay áo bình thường trông như thế này: lượng lông tăng lên rõ rệt nhưng rải đều khắp cơ thể, không có mảng nào trống. Da ở chỗ bạn rẽ lông vẫn hồng nhạt, khô ráo, không mẩn, không vảy, không mùi lạ. Con chó ăn ngủ chơi như thường. Sau vài tuần, lớp lông nhìn lại gọn gàng. Đây là chuyện mùa, không phải chuyện bệnh.
Còn những thứ này thì nên đưa đi khám, đừng tự xử ở nhà: hói thành mảng; hai bên hông thưa dần mà không mọc lại; lông rụng cả chùm kèm vảy da; da đỏ, sần, đóng vảy hoặc có mùi; con chó gãi liên tục, gặm chân, cọ mình vào tường; lông thưa quanh mắt, quanh mõm; hoặc bộ lông thưa dai dẳng không ăn nhịp với mùa nào. Da và lông là tấm bảng báo khá nhạy, nhưng đọc nó để đoán nguyên nhân thì cần người khám được. Mắt thường không phân biệt nổi cái này với cái kia, và càng bôi đắp lên thì càng che mất dấu vết cho bác sĩ.
Một điều nữa về cái sàn: số lông bạn thấy không đo được số lông con chó rụng. Sợi lông trắng dài trên nền gỗ nâu thì ai cũng thấy; sợi lông đen ngắn trên gạch xám thì mắt bỏ qua. Cùng một lượng lông, cái sàn báo cho bạn hai con số khác nhau. Muốn so, hãy so bộ lông và da của chính con chó đó tháng này với tháng trước.
Vậy nên chọn thế nào
Chọn theo cái giá bạn chịu được.
Ít lông trên sàn thường có nghĩa nhiều giờ chải và nhiều lần cắt tỉa. Nhiều lông trên sàn thường có nghĩa bộ lông ít cần chải hằng ngày — nhưng vẫn có mấy đợt cao điểm mà không chải thì lông tơ rối thành nút sát da, và cái nút đó mới là chỗ làm con chó khó chịu. Đây là đánh đổi, không phải ưu điểm tuyệt đối của bên nào.
Vài nếp nhỏ tôi giữ sau nhiều năm:
- Chải theo đúng loại lông và theo nhịp thay lông, để ý kỹ vùng bụng, sau tai, dưới nách — đó là những chỗ dễ bết mà hay bị bỏ qua.
- Hai phút mỗi ngày đều đặn hơn là một lần dài mỗi tháng.
- Mỗi lần chải, rẽ lông xem da một lượt. Đây là cách rẻ nhất để nhận ra sớm có gì bất thường.
- Chỗ nào hay có lông nhất thì để sẵn một cây lăn keo; còn sàn gạch thì một cây gạt nước ướt gọn hơn chổi lông mấy lần.
Và đây là điều tôi nghiệm ra: câu hỏi "giống nào không rụng lông" không có đáp án, vì nó hỏi sai. Câu hỏi có đáp án là "mỗi tuần tôi bỏ ra bao lâu để chải, và tôi chịu được bao nhiêu lông trên sàn" — rồi chọn con chó khớp với con số đó. Trả lời xong câu đó, chuyện rụng lông thôi là chuyện phải chấp nhận, mà thành chuyện đã tính trước.