Đồ ăn người chỉ nên chiếm khoảng một phần mười tổng năng lượng mà con chó nạp vào trong một ngày. Chín phần còn lại nên đến từ một khẩu phần ăn hoàn chỉnh, và phần một phần mười đó phải được rút ra từ chính khẩu phần ấy, không phải xới thêm lên trên. Con số này đo bằng calo chứ không đo bằng muỗng hay chén, nên rất nhiều nhà đang cho vượt gấp ba, gấp bốn lần mà vẫn tin mình chỉ cho một chút.
Tối nào cũng vậy, tôi nghe tiếng chén đũa lạch cạch trên bàn, rồi nghe tiếng móng chó gõ xuống nền gạch. Con Vện nằm ngay dưới mép bàn, không sủa, không nhảy, chỉ nằm im và thở. Nó biết chỗ của nó. Tôi ngồi xuống, gắp một miếng thịt kho, và trước khi đưa lên miệng thì tay tôi đã hạ xuống ngang hông và thả vào miệng nó.
Một miếng. Rồi một miếng nữa. Rồi miếng da gà. Rồi cái đầu cá. Rồi chút nước canh chan vào chén cơm thừa.
Mỗi lần đều là một miếng thôi mà. Cộng lại một bữa là mười mấy miếng.
Vì sao phải đếm bằng calo, không đếm bằng muỗng
Cái làm tôi giật mình không phải miếng thịt. Là chén cơm.
Cơm trắng đậm đặc năng lượng hơn vẻ ngoài của nó rất nhiều. Một chén cơm đầy, chừng 200 gram cơm chín, rơi vào khoảng 250 calo. Đó là con số tôi dùng để hình dung, không phải một bảng tra chuẩn nào, nhưng nó đủ để thấy vấn đề: một con chó 4-5 kg chỉ cần chừng 300-400 calo cho cả ngày. Nghĩa là riêng chén cơm trắng đã gần nuốt trọn khẩu phần ngày của nó, trong khi chén hạt vẫn đầy nguyên trên kệ.
Đo bằng muỗng thì không thấy được chuyện đó. Một muỗng cơm và một muỗng thịt nạc nhìn bằng nhau, nhưng năng lượng chênh nhau cả lần. Đo bằng nắm tay còn tệ hơn, vì nắm tay người lớn và nắm tay trẻ con khác nhau, mà con chó thì không biết điều đó.
Nên tôi bỏ thói quen ước lượng bằng mắt. Tôi quy mọi thứ về một câu hỏi duy nhất: phần này chiếm bao nhiêu phần trăm calo của cả ngày?
Cùng một miếng thịt, hai con chó, hai câu chuyện
Đây là chỗ mà những lời khuyên kiểu cho ăn một ít thịt luộc cũng được trở nên vô nghĩa.
Miếng thịt luộc bằng hai ngón tay, chừng 20-30 gram, rơi vào khoảng 40-50 calo. Với con chó 25 kg cần hơn một ngàn calo một ngày, miếng đó là một phần mười hợp lý, thậm chí hơi ít. Với con chó 4 kg, miếng y hệt như vậy đã là cả một bữa, và nếu chén hạt vẫn đầy thì tổng năng lượng của ngày hôm đó đã vượt xa nhu cầu.
Cùng một hành động, cùng một miếng thịt, một bên là món ăn vặt, một bên là bữa chính. Không có công thức nào nói được điều đó nếu không biết con chó nặng bao nhiêu.
Tuổi và mức vận động bẻ con số đi thêm một lần nữa. Chó con đang lớn ăn nhiều hơn tính theo mỗi ký cân nặng, nên phần một phần mười của nó tính ra cũng rộng rãi hơn. Chó già, chó nằm nhiều, chó chỉ quanh quẩn trong sân thì nhu cầu thấp hơn hẳn, và phần một phần mười co lại thành một miếng nhỏ xíu. Con Vện nhà tôi hồi còn chạy theo xe đạp khắp xóm thì khác, giờ nằm dưới mép bàn cả ngày thì khác. Tôi phải chỉnh lại phần ăn của nó, chứ không phải chỉnh lại tên món.
Trừ ra, đừng cộng thêm
Sai lầm phổ biến nhất không nằm ở loại thức ăn. Nó nằm ở thứ tự.
Phần lớn mọi người đổ đầy khẩu phần chính, rồi cho thêm đồ ăn người lên trên như một món quà. Cách đó cộng dồn, chứ không chia phần.
Việc tôi làm thì ngược lại. Buổi tối, tôi múc hạt ra trước, rồi lấy bớt đi một phần tương ứng với phần đồ ăn người mà tôi biết là sẽ cho trong ngày hôm đó. Phần bớt ra đó không quay lại chén. Hôm nay có thịt kho thì chén hạt vơi đi. Hôm nay không cho gì từ bàn ăn thì chén hạt đầy. Tổng lượng calo của ngày gần như đứng yên, chỉ có thành phần thay đổi.
Nghe thì đơn giản, nhưng nó đổi hẳn cảm giác trong bữa cơm. Tôi không còn thấy nặng lòng khi thả một miếng thịt xuống, vì miếng đó đã được trừ sẵn từ trưa. Con chó cũng không đòi thêm, vì nó vẫn được ăn đủ.
Có một điều cần nói thẳng: nếu đồ ăn người là nguồn chính, phần một phần mười kia không còn là tỷ lệ nữa mà là một khẩu phần lệch. Tôi đã thấy những con chó ăn cơm chan canh ba bữa một ngày, lông xơ, da khô, và người nuôi vẫn tin là mình cho ăn đầy đủ. Chúng ăn no, nhưng thiếu. No và đủ không phải một chuyện.
Kiểm tra bằng tay, không cần cân
Tôi không cân chó mỗi tuần. Cân không phải lúc nào cũng có, mà con chó thì không chịu đứng yên trên bàn cân.
Thay vào đó, tôi làm hai động tác, khoảng một lần một tuần.
Thứ nhất, vuốt tay dọc hai bên sườn. Tôi muốn cảm được từng khúc xương sườn dưới lớp da, nhưng không muốn thấy chúng nhô lên như sống núi. Nếu phải ấn mạnh mới tìm được xương, phần ăn đã hơi dư.
Thứ hai, nhìn từ trên xuống. Đứng phía sau con chó, cúi xuống nhìn dọc sống lưng. Con chó có eo thì phần sau xương sườn hơi thắt lại. Nhìn thẳng từ trên xuống mà thấy một khối tròn đều như cái hộp thì phần một phần mười kia đã bị vượt từ lâu.
Hai động tác này không cho tôi con số chính xác, và tôi không cần con số chính xác. Tôi cần biết mình đang đi lệch hay không, và nó trả lời được.
Cách tính theo tỷ lệ này có giới hạn của nó.
Nó giả định khẩu phần chính là một loại ăn hoàn chỉnh, đã cân đối sẵn. Nếu người nuôi tự nấu, tự trộn, thì một phần mười không còn ý nghĩa nhiều, vì lúc đó cần nhìn vào tổng thể chất dinh dưỡng chứ không phải tỷ lệ calo.
Nó cũng không thay thế được đánh giá của người có chuyên môn khi con chó đã ở tình trạng cần can thiệp. Vuốt tay thấy dư thì biết phần ăn đang đi lệch; còn xử lý thế nào, nhanh hay chậm, thì tùy con chó và tùy mức độ, và tùy cả việc con chó có đang mang bệnh nền hay không.
Và nó phụ thuộc vào việc người nuôi có thành thật với chính mình hay không. Phần khó nhất chưa bao giờ là con số một phần mười. Phần khó nhất là thừa nhận rằng mười mấy miếng một miếng thôi mà trong một bữa cơm, cộng lại, đã là hai phần mười rồi.