Chó phá nhà không phải một vấn đề duy nhất mà là bốn vấn đề khác nhau trông gần như giống hệt nhau: chó con đang thay răng, chó chán vì thiếu vận động, chó hoảng khi bị bỏ lại một mình, và chó đã học được rằng phá đồ là cách nhanh nhất để bạn xuất hiện. Việc cần làm đầu tiên không phải là mua thêm đồ chơi hay tăng mức phạt, mà là phân loại xem con chó của mình đang phá theo kiểu nào, vì bốn nguyên nhân này cần bốn kế hoạch khác nhau — chọn sai nguyên nhân thì càng sửa càng tệ. Cách phân loại gọn nhất là ba câu hỏi: nó phá lúc bạn có nhà hay lúc chỉ còn một mình; nó nhắm vào cái gì và ở đâu; và chuyện này đến từ từ hay đột ngột.
Tôi về tới cổng lúc gần sáu giờ chiều. Con chó đã đứng sau cánh cửa lưới từ trước khi tôi kịp dựng xe, đuôi ngoáy tít, cả người lắc qua lắc lại như cái chuông. Tôi mở cửa, nó nhảy lên chào. Rồi tôi bước vào nhà và thấy sàn gạch trắng một lớp xốp — nó đã xé toạc một góc tấm đệm lót, xốp văng khắp phòng như có ai đổ tuyết trong nhà. Con chó vẫn đứng đó, mặt tươi rói, mừng như vừa lập công.
Tôi đứng im chừng mười giây. Trong đầu chỉ có một câu quen thuộc: mắng bây giờ thì được gì? Không được gì. Nó xé đệm từ lúc mười giờ sáng, còn tôi về lúc sáu giờ chiều. Hai chuyện cách nhau tám tiếng, và con chó không có cách nào nối chúng lại với nhau.
Ghi lại bốn thứ, nguyên nhân tự lộ ra
Tối hôm đó tôi không mắng. Tôi mở phần ghi chú trong điện thoại và viết bốn dòng: mấy giờ, phá cái gì, ở đâu, lúc đó tôi có nhà hay không. Làm vậy chừng hai tuần thì quy luật bắt đầu hiện ra. Quy luật đó giá trị hơn mọi lời khuyên chung chung, vì nhà tôi và nhà bạn khác nhau.
Bốn cột đó là: thời điểm (sáng, trưa, tối, hay ngay sau khi bạn vừa ra khỏi cổng); món bị phá (đồ chơi, dây sạc, dép, hay đúng cái khung cửa); vị trí (quanh chỗ nó nằm, chỗ bạn hay ngồi, hay sát lối ra vào); và bạn có mặt hay không.
Cột cuối cùng là cột chia đôi mọi thứ. Nếu nó chỉ phá khi bạn vắng, bạn đang ở nhóm chó hoảng hoặc chó chán. Nếu nó phá cả lúc bạn ngồi đó, bạn đang ở nhóm khác hẳn.
Bốn kiểu phá và kế hoạch tương ứng
Chó con đang thay răng
Chó con thường bắt đầu nhai như điên từ khoảng ba đến bảy tháng, đúng giai đoạn răng sữa rụng dần và răng vĩnh viễn mọc lên. Nướu ngứa và đau âm ỉ, nên con chó nhai bất cứ thứ gì có cạnh: mép bàn, chân ghế nhựa, dây sạc, dép, cả tay người.
Dấu hiệu nhận ra khá rõ: nó nhai vô tội vạ, không chọn món, nhai cả lúc bạn ở nhà lẫn lúc bạn đi vắng, và không có vẻ gì là hoảng sợ. Đây không phải lỗi của con chó, và cũng không phải dấu hiệu nó hư.
Việc cần làm: cất những gì cất được — dây điện, dép, sạc, thùng rác — và đưa cho nó thứ được phép nhai, nhiều hơn bạn nghĩ. Chó con thường cần ba bốn món nhai khác nhau, loại cứng vừa phải, và vài món để ngăn mát cho dịu nướu. Tránh xương đã nấu chín vì dễ vỡ thành mảnh nhọn.
Một chi tiết ít ai để ý: chó con ngủ rất nhiều, và một con chó con bị thiếu ngủ cũng nhai dữ hơn. Nếu bạn thấy nó nhai nhiều vào buổi tối sau một ngày dài có khách đến chơi, đó thường là mệt chứ không phải hư.
Và điều đáng nói nhất: giai đoạn này rồi sẽ qua. Phần lớn chó giảm hẳn sau mốc tám đến mười tháng. Thứ bạn cần trong mấy tháng đó là sự kiên nhẫn và một căn nhà được dọn gọn, chứ không phải một cuộc chiến.
Chán và thiếu vận động
Kiểu thứ hai là con chó nhai vì không có gì để làm. Dấu hiệu: nó nhai bất kể bạn có nhà hay không, thường nhắm vào những thứ quanh chỗ nó nằm hoặc món mới lạ vừa xuất hiện trong nhà, và giữa các lần phá thì nó là con chó bình thường — thở đều, không run, không sủa, không đi lại vật vã. Nó không hoảng. Nó chỉ đang có một nguồn năng lượng không có chỗ tiêu.
Con số thực tế: một con chó trưởng thành cần khoảng ba mươi đến sáu mươi phút vận động thật sự mỗi ngày, chứ không phải thả ra sân rồi nó tự đi loanh quanh. Những giống lao động, giống chăn gia súc hay kéo xe cần nhiều hơn con số đó, có con cần gấp đôi. Ở chung cư thì một tiếng đi bộ chậm chưa chắc bằng hai mươi phút chạy, ném bóng, hoặc thả cho nó đánh hơi trong công viên.
Tôi học được một điều hơi ngược với thói quen thông thường: cho chó vận động trước khi mình rời nhà hiệu quả hơn hẳn so với cho nó vận động sau khi mình về. Mười lăm phút ném bóng buổi sáng, hoặc một vòng cho nó ngửi khắp công viên, giảm rõ rệt lượng nhai trong buổi trưa.
Cách nữa là chia bữa ăn. Thay vì đổ thức ăn khô vào tô ăn một phút là hết, nhồi vào đồ nhai rồi để ngăn đá qua đêm, cho nó mất hai mươi đến ba mươi phút để moi ra. Đây là kiểu vận động trí óc, và với nhiều con thì mệt trí còn hơn mệt chân.
Và nhớ phần kiểm tra: nếu đã cho vận động đủ mà vẫn phá, hãy xem lại cột thời điểm trong ghi chú. Có thể bạn đang nhầm sang kiểu thứ ba.
Hoảng khi bị bỏ lại một mình
Đây là kiểu bị gọi là hư oan nhất và cũng bị xử lý sai nhiều nhất. Khác biệt nằm ở chỗ: con chó chỉ phá khi một mình. Không phá khi bạn ở nhà, kể cả khi bạn ngủ cả buổi chiều. Và nó nhắm vào những thứ rất cụ thể — khung cửa, song sắt, gạch men, chốt chuồng, rèm, tay nắm. Có khi nó xé đúng một món có mùi của bạn: cái áo bạn mặc hôm qua, cái gối bạn nằm.
Đi kèm thường có tru kéo dài, sủa liên tục, đi lại không yên, chảy dãi, và đi tiểu dù đã được dạy đúng chỗ từ lâu. Có con cào cửa tới mức trầy chân, mẻ răng. Bạn đứng ngoài nghe mà trong bụng vừa xót vừa bực.
Kiểu này khác hoàn toàn kiểu thứ hai, và kế hoạch cũng khác. Phạt nặng ở đây làm mọi thứ nặng hơn, vì con chó vốn đã đang trong trạng thái sợ.
Một điều cần nói rõ mà ít nơi nói: đừng nhốt vào chuồng kín với con chó đang hoảng nặng. Trong cơn hoảng, nó có thể tự làm mình bị thương khi cố thoát ra. Cái chuồng giúp ích cho rất nhiều trường hợp, nhưng không phải trường hợp này.
Với ca nhẹ hơn, hướng đi là giảm kịch tính ở hai đầu: lúc đi thì đi bình thản, không chào kéo dài; lúc về thì đừng mở cửa ào vào ngay, đợi vài giây cho nó hạ nhiệt. Để lại một món có mùi của bạn. Và tập đi vắng ngắn trước — hai phút, rồi năm phút, rồi mười phút — thay vì bắt đầu bằng cả buổi sáng.
Còn với ca nặng, hoặc ca đã làm đúng cách vài tuần mà không đỡ, thì đây là việc cần người có chuyên môn, không phải chỗ để tự đoán. Tôi nói thẳng như vậy vì đã chứng kiến những ca bị kéo dài cả năm chỉ vì chủ cứ loay hoay một mình.
Và đừng lấy chuyện kiếm thêm một con chó nữa cho nó có bạn làm phương án mặc định. Có trường hợp đỡ, nhưng cũng có trường hợp hai con cùng hoảng.
Phá để gọi bạn
Kiểu cuối cùng làm người ta tức nhất, vì nó xảy ra ngay trước mắt. Con chó nhặt một món lên, rồi quay lại nhìn bạn. Nó nhai chậm rãi, có khi vừa nhai vừa nhìn thẳng. Đúng những lúc bạn đang nghe điện thoại, đang ăn cơm, đang làm việc trên máy tính.
Ở đây phần thưởng không phải là món đồ. Phần thưởng là bạn. Bạn la lên, bạn đứng dậy, bạn đuổi theo — mỗi thứ đó đều là một phần thưởng, và con chó học rất nhanh rằng chiếc dép là công tắc gọi chủ.
Bài xử lý bắt đầu bằng việc bỏ khán giả đi. Đừng đuổi. Đổi món: đưa một thứ được phép nhai và khen khi nó nhận. Ở tầng sâu hơn, hãy cho nó sự chú ý theo lịch của bạn — hai chục phút chơi vào giờ cố định — để nó không phải tự chế ra cách giành lấy sự chú ý.
Trò đuổi bắt cũng là một trò chơi. Nó lấy dép rồi chạy, bạn chạy theo: nó vừa được chơi, vừa được bạn để ý, vừa giữ được món đồ. Đó là lý do vì sao càng đuổi càng thấy dép biến mất nhiều hơn.
Dọn nhà trước, dạy sau
Phần ít tốn công nhất mà lại hiệu quả nhất là thay đổi cái nhà, không phải thay đổi con chó. Cổng chắn ở lối vào bếp. Dây điện luồn vào ống hoặc cố định sát tường. Thùng rác có nắp khóa. Dép cất trong tủ giày thay vì để ở hiên. Túi xách treo lên cao hơn tầm với.
Và một thứ đáng làm: đặt điện thoại ở một góc phòng quay lại lúc bạn vắng, hoặc mượn tạm cách đó. Tôi đã từng đoán sai hoàn toàn chuyện gì xảy ra trong nhà khi mình đi làm. Một đoạn video mười phút trả lời được nhiều câu hỏi hơn một tuần suy đoán, và nó cũng giúp phân biệt chó chán với chó hoảng nhanh hơn bất cứ cách nào — chó chán thì phá một lúc rồi đi ngủ, chó hoảng thì không ngồi yên được phút nào.
Với nhà có sân, cái bạn cần có thể không phải cái chuồng mà là một khu an toàn: một góc sân có mái che, có nước, có chỗ nằm, và không có gì nhai được trong tầm với. Ở thành phố thì ngược lại, cái chuồng thường là công cụ chính.
Cái chuồng dùng đúng và dùng sai
Chuồng chỉ có hai số phận: hoặc thành cái ổ an toàn, hoặc thành nhà tù. Khác nhau ở cách giới thiệu.
Cách đúng là đi từ từ: để cửa mở cho nó tự vào, cho ăn trong đó, rồi đóng cửa vài giây khi nó đang bình tĩnh và mở ra trước khi nó bắt đầu sốt ruột. Kéo dài dần theo ngày. Cái chuồng phải là nơi nó tự chui vào nằm kể cả khi cửa mở.
Cách sai là dùng chuồng làm nơi phạt. Một lần nhốt vì tội là đủ để con chó gắn cái chuồng với cảm giác bị bỏ rơi, và sau đó nó chống lại việc vào chuồng mỗi ngày. Nếu bạn đang bực thì hãy để việc nhốt chuồng cho lần khác.
Phạt sau khi sự việc đã xong luôn thất bại
Chó nối nhân với quả trong khoảng vài giây. Vài giây, không phải vài giờ. Bạn về lúc sáu giờ, nó xé đệm lúc mười giờ sáng — hai chuyện đó với con chó không liên quan gì tới nhau.
Tệ hơn, nếu bạn mắng mỗi lần bước vào cửa và thấy xốp trên sàn, con chó bắt đầu sợ chính cái khoảnh khắc bạn về nhà. Rồi nó lo lắng hơn mỗi lần bạn đi. Rồi nó phá nhiều hơn. Đó là một vòng lặp, và vòng lặp đó tự siết.
Cái còn lại của việc phạt muộn là con chó học được rằng bạn là người đáng sợ, và bạn mất dần niềm tin của nó. Nó không học được gì về cái đệm cả.
Thứ thay thế không phải là nhân nhượng, mà là ba việc cùng lúc: dọn môi trường để nó không tiếp cận được món sai, cho nó vận động đủ để hết năng lượng, và đưa món đúng vào tay nó trước khi nó kịp chọn món sai.
Khi một con chó trưởng thành đột nhiên phá
Có một trường hợp không nằm trong bốn kiểu trên và cần xử lý khác hẳn: con chó đã sống yên ổn hai ba năm, tự nhiên bắt đầu nhai cắn. Hoặc nó nhai lệch một bên miệng, rớt thức ăn, chảy dãi nhiều hơn bình thường, hơi thở nặng mùi, hay lấy chân cào vào miệng.
Lúc đó việc cần làm là đưa đi khám, không phải mua thêm đồ nhai. Đau răng hay đau ở đâu đó trong người có thể là lý do, và chỉ có khám mới biết được. Tôi không đoán bệnh cho chó, và bạn cũng đừng nên.
Một nhánh khác của ca đột ngột: có thay đổi trong nhà. Chuyển nhà, có em bé, người quen rời đi, một con vật khác mất. Chó phản ứng với thay đổi bằng nhiều cách, và nhai là một trong số đó. Nếu để ý thấy mốc thời gian trùng với một biến cố, kế hoạch phải tính cả biến cố đó chứ không chỉ tính mỗi cái miệng.
Đến giờ, mỗi lần thấy xốp vương trên sàn, tôi vẫn đứng im vài giây trước khi làm gì. Câu hỏi vẫn là ba câu cũ: chuyện này xảy ra lúc nào, nó nhắm vào đâu, và con chó của tôi đang ở tuổi nào. Trả lời được ba câu đó thì kế hoạch gần như tự viết ra. Cơn giận thì lúc nào cũng tới, nhưng chưa lần nào giúp được gì.