Người mới nuôi chó ở Việt Nam nên theo số đông — nhưng phải biết mình đang theo cái gì. Trong ba nhóm chó ta mà các nhà quanh tôi hay nuôi, chó cỏ là con dễ sống chung nhất với khí hậu và kiểu nhà ở Việt Nam, chó Phú Quốc là con đòi hỏi chủ nhiều nhất, còn chó Bắc Hà chỉ hợp khi bạn ở vùng mát. Và thứ bạn thật sự đánh đổi khi không có phả hệ không phải là một con chó xấu hơn, mà là khả năng đoán trước: kích thước lúc trưởng thành, kiểu lông, và những bệnh nền của nó chỉ lộ ra sau vài tháng, lúc nó đã nằm trong nhà bạn rồi.
Trưa tháng Tư, tôi đứng ở mé sân nhìn con chó cỏ nhà mình cào một cái hốc sâu chừng hai gang tay dưới gốc ổi, rồi nằm ẹp xuống, bụng ép vào lớp đất còn ẩm. Bốn giờ chiều nó mới chui ra, uống một hơi nước dài, rồi lại nằm dài trên nền gạch. Con chó lông xù nhà đối diện thì nằm ở hiên, thở háp từng hơi, cả buổi không đụng vào chén cơm. Cùng một buổi trưa, cùng một cái nắng. Đó là lần đầu tôi hiểu rằng "chịu nóng" không phải một lời khen cho vui — nó là một đặc điểm của cơ thể con chó, và nó chi phối gần như toàn bộ ba tháng hè của bạn.
Từ đó, mỗi lần có ai hỏi tôi nên nuôi con gì, tôi không trả lời bằng tên giống. Tôi hỏi ngược lại ba thứ: nhà có sân không, bạn ở miền nào, và mỗi ngày bạn có bao nhiêu thời gian thật sự cho con chó. Ba câu đó quyết định nhiều hơn mọi lời khen về giống.
Chó cỏ: mặc định hợp lý, nhưng không phải "không cần gì"
Chó cỏ trưởng thành thường rơi vào khoảng 12-20 kg, lông ngắn, gần như không cần chải. Đó chính là lý do nó hợp xứ này: lông ngắn thoát nhiệt nhanh, và một con chó cỏ khỏe thường tự tìm được chỗ mát cho riêng nó — gầm giường, gầm cầu thang, nền gạch, bóng cây. Nó cũng chịu được kiểu sống ngoài hiên có mái che, thứ mà không phải giống chó ngoại nào cũng chịu nổi ở miền Nam.
Nhưng cái bẫy nằm ở chữ "chó ta thì dễ nuôi". Dễ ở đây là dễ về nhiệt độ, về lông, về ăn uống. Không dễ ở chỗ khác. Chó cỏ lớn lên trong kiểu bán hoang có bản năng đi lang và đánh hơi. Bạn mở cổng, nó đi theo một mùi nào đó, và ba tiếng sau bạn mới thấy nó đứng bên kia đường, ướt mưa. Với người mới, đây là bài học đầu tiên và cũng là bài học đắt nhất: dạy quay lại khi gọi, và làm cổng cho chắc, từ tuần đầu tiên, không phải khi nó đã quen đi xa.
Ở nhà có sân, miệt vườn hay thị trấn nhỏ, chó cỏ gần như là lựa chọn đúng nhất. Ở chung cư nhỏ, nó vẫn sống được — 12-20 kg không phải vấn đề — nhưng bạn phải trả bằng hai lượt dắt đi mỗi ngày, đều đặn, kể cả hôm trời mưa. Nhiều người đón chó cỏ vì nghĩ nó dễ, rồi ngạc nhiên khi thấy con chó cần đi bộ chứ không chịu nằm im trong bốn bức tường.
Chó Phú Quốc: cái xoáy trên lưng và bản năng săn
Chó Phú Quốc có cái xoáy lông mọc ngược trên lưng, dấu hiệu ai cũng biết. Nhưng thứ quan trọng hơn với người mới không phải cái xoáy, mà là bản năng săn rất mạnh. Con chó này nhìn thấy con gà, con chuột, con mèo chạy ngang là nó phóng theo, và trong khoảnh khắc đó nó không nghe thấy bạn gọi.
Nghĩa là hàng rào phải kín và đủ cao, không phải cổng sắt có khe hở cho nó chui. Sân phải có không gian. Mỗi ngày phải có một lượt vận động thật, không phải đi vòng vòng ba chục mét rồi vào. Nếu bạn ở nhà phố sân nhỏ, hoặc đi làm cả ngày tối về hết pin, thì Phú Quốc không phải con chó dành cho bạn, cho dù bạn rất thích nó. Với giống này, dạy quay lại khi gọi không phải kỹ năng phụ — nó là điều kiện để con chó không bị xe tông ở cái ngõ sau nhà.
Bù lại, nếu bạn có sân kín và chịu cho nó làm việc — chạy, đào, tha đồ — thì đây là con chó rất gắn chủ và rất bền. Nó không hợp với việc nằm không.
Bắc Hà: đọc vùng khí hậu trước khi đọc giống
Chó Bắc Hà thuộc dạng trung bình, kiểu spitz, lông dày hai lớp. Bộ lông đó được thiết kế cho cái lạnh vùng cao phía Bắc: nó giữ nhiệt. Ở Sài Gòn hay Hà Nội mùa hè, giữ nhiệt là điều bạn không muốn. Con chó sẽ thở háp nhiều hơn, dễ mệt, và bộ lông dày là chỗ trú rất tiện cho ve rận — bạn sờ vào không thấy, đến khi ve đã no máu thì mới lộ ra, thường là lúc nó đã đầy.
Thêm nữa, lông dày nghĩa là có việc chải lông thật sự, nhất là lúc thay lông. Không phải chải cho đẹp — chải để lông chết không bết lại thành một tấm giữ nhiệt úp trên lưng con chó.
Bắc Hà không phải giống chó xấu. Nó là giống chó hay bị đặt sai chỗ. Ở vùng mát, nơi đêm còn se lạnh, nó sống rất ổn. Ở miền Nam nắng quanh năm, tôi sẽ không chọn nó cho một người mới.
Cái mất lớn nhất không phải sức khỏe, mà là khả năng đoán trước
Đây là chỗ tôi muốn nói kỹ, vì nó là thứ người mới hay bỏ qua nhất.
Khi đón một con chó có giấy tờ, bạn biết khá chắc con trưởng thành nặng bao nhiêu, lông dài hay ngắn, dòng đó hay mắc vấn đề gì. Khi đón một con chó con từ một ổ đẻ tự do, bạn không biết gì trong cả ba thứ đó. Con chó con hôm nay nặng hai ký có thể thành con mười tám ký lông ngắn, mà cũng có thể thành con hai mươi lăm ký lông dày. Bạn chỉ biết sau vài tháng, lúc nó đã ăn cơm nhà bạn.
Cách đoán tốt nhất không phải là bàn chân con con. Kiểu đó dân gian truyền nhau nhưng lệch nhiều. Cách đoán tốt nhất là nhìn con mẹ, nếu bạn có dịp nhìn. Con mẹ là tấm gương gần nhất về kích thước và kiểu lông. Nhưng ngay cả như vậy, một ổ đẻ tự do vẫn có gen trộn, nên mọi dự đoán chỉ là xác suất, không phải bảo đảm.
Nói cách khác: nuôi chó ta là bạn đổi sự chắc chắn lấy sự bền bỉ. Con chó đó có thể hợp khí hậu này hơn bất kỳ con chó ngoại nào, nhưng bạn không được quyền biết trước nó sẽ thành con gì. Ai không chịu được cảm giác đó thì nên chọn con khác, và đó là lựa chọn hợp lý, không phải hèn.
Nuôi chó ta không có nghĩa là bỏ qua y tế
Có một hiểu lầm tôi nghe hoài: "chó ta khỏe sẵn, không cần tiêm". Sai. Một con chó con từ ổ đẻ tự do vẫn cần đủ lịch tiêm phòng và tẩy giun trước khi được thả ra chơi với chó khác. Con chưa tiêm mà cho ra đường, cho ngửi chó hàng xóm, là bạn đang đánh cược bằng sức khỏe của nó.
Nguyên tắc của tôi rất đơn giản: chó bỏ ăn hơn hai ngày, nôn, tiêu chảy, hay thở bất thường thì tôi chở đi khám. Tôi không tự chữa. Không có con chó ta nào miễn nhiễm với bệnh chỉ vì nó là chó ta.
Vậy người mới nên chọn con nào
Cho gọn:
Nhà có sân, miệt vườn, hoặc thị trấn nhỏ, khí hậu nóng quanh năm: chó cỏ là lựa chọn dễ thở nhất.
Sân kín, rộng, và trong nhà có người thật sự chạy bộ cùng nó mỗi ngày: có thể tính tới Phú Quốc.
Vùng mát, miền núi phía Bắc, chịu khó chải lông và kiểm tra ve: Bắc Hà sống ổn.
Chung cư nhỏ, đi làm cả ngày: chó cỏ trưởng thành vẫn dễ thở nhất, nhưng phải tính vào đó hai lượt dắt đi mỗi ngày, mưa hay nắng.
Cuối cùng, điều tôi khuyên người mới không phải là "chọn giống nào", mà là chấp nhận trước hai chuyện: con chó của bạn sẽ không giống như bạn hình dung, và nó cần được dạy quay lại khi gọi ngay từ tuần đầu. Làm được hai điều đó thì nuôi chó ta là cách nuôi nhẹ nhàng nhất ở xứ này. Không làm được thì giống nào cũng thành mệt.